. مقدمه دفتر ششم

1.1                ای حیات دل، حسام الدین، بسی                  میل می جوشد به قسم ِ سادسی

1.2                گشت از جذبِ چو تو علامه ای                       در جهان گردان  حسامی نامه ای

1.3                * پیش کش بهر رضایت میکِشم                     در تمام مثنوی قِسم ِ ششم

1.4                پیش كش می آرمت، ای معنوی                    قسم ِ سادس، در تمام مثنوی

1.5                شش جهت را  نور دِه  زین شش صَحف           كی یطوف حوله من لم یطف ؟

1.6                عشق را با پنج و با شش كار نیست               مقصدِ او جز كه  جذبِ یار نیست

1.7                بو كه فیما بعد دستوری رسد                         رازهای گفتنی، گفته شود

1.8                با بیانی كآن بود نزدیكتر                                  زین كنایاتِ دقیق ِ مستتر

1.9                راز، جز با راز دان  انباز نیست                          راز اندر گوش ِ مُنكر  راز نیست

1.10             لیك  دعوت وارد است از كردگار                       با قبول و ناقبول، او را چه كار ؟

1.11             نوح  ُنه صد سال دعوت مینمود                       دم به دم  انكار ِ قومش میفزود

1.12             هیچ از گفتن عنان واپس كشید ؟                   هیچ اندر غار ِ خاموشی خزید ؟

1.13             زآنکه از بانگ و علالای سگان                         هیچ واگردد ز راهی  كاروان ؟

1.14             یا شب مهتاب، از غوغای سگ                       سُست گردد بدر را در سیر  تگ ؟

1.15             مَه فشاند نور و سگ عوعو كند                      هر كسی بر خلقتِ خود میتند

1.16             هر كسی را خدمتی داده قضا                        در خور ِ آن گوهرش، در ابتلا

1.17             چونكه نگذارد سگ آن بانگِ سقم                   من مَهَم، سیران خود را کی هلم ؟

1.18             چونكه سركه، سركگی افزون كند                   پس شكر را واجب  افزونی بود

1.19             قهر، سركه، لطف، همچون انگبین                  كاین دو باشد اصل ِ هر اسكنجبین

1.20             انگبین گر زآنکه كم باشد ز خل                        اندر آن اسكنجبین آید خلل

1.21             قوم  بر وی سركه ها میریختند                       نوح را  دریا فزون میریخت قند

1.22             قند او را بُد مدد از بحر ِ جود                            پس ز سركۀ اهل ِ عالم میفزود

1.23             واحدِ كالالف  كه بوَد؟ آن ولی                          بلكه صد قرن است آن عبد العلی

1.24             ُخم  كه از دریا در او راهی بود                         پیش ِ او  جیحونها زانو زند

1.25             خاصه آن دریا، كه دریاها همه                          چون شنیدند آن مثال و دمدمه

1.26             شد دهانشان تلخ زین شرم و  خجل               كه قرین شد نام ِ اعظم با اقل

1.27             در قران ِ این جهان  با آن جهان                         این جهان  از شرم میگردد جَهان

1.28             این عبارت تنگ و قاصر رتبت است                  ور نه خس را با اخص چه نسبت است ؟

1.29             زاغ در رز نعرۀ زاغان زند                                  بلبل از آواز خوش كی كم  ُكند ؟

1.30             پس خریدار است هر یك را جدا                       در مزادِ یفْعَل الله ما یشاء

1.31             ُنقل ِ خارستان غذای آتش است                     بوی  ُگل  قوتِ دماغ ِ سر خوش است

1.32             گر پلیدی پیش ِ ما رسوا بود                            خوك و سگ را شكـّر و حلوا بود

1.33             گر پلیدان این پلیدیها كنند                               آبها بر پاك كردن می تنند

1.34             * ور جهانی پُر شود از خار و خس                    آتشی محوش کند در یک نفس

1.35             گر چه ماران  زهر افشان میكنند                     ور چه تلخانمان پریشان میكنند

1.36             نحلها  بر كوه و كندو و شجَر                            مینهند از شهد  انبار ِ شكر

1.37             زهرها هر چند زهری میكنند                          زودتر  تریاقاتشان بر میكنند

1.38             این جهان جنگ است چون  ُكلّ بنگری             ذره با ذره  همچو دین  با كافری

1.39             آن یكی ذره همی پَرّد به چپ                          و آن دگر سوی یمین  اندر طلب

1.40             ذره ای بالا و  آن دیگر نگون                             جنگِ فعلیشان ببین اندر ركون

1.41             جنگِ فعلی هست از جنگِ نهان                     زین تخالف، آن تخالف را بدان

1.42             ذرّه ای  كاو محو شد در آفتاب                         جنگ او بیرون شد از وصف و حساب

1.43             چون ز ذرّه محو شد نفس و نفس                    جنگش اكنون  جنگِ خورشید است و بس

1.44             رفت از وی جنبش ِ طبع و سكون                     از چه؟ از "إِنّا إِلَیهِ راجعون"

1.45             ما به بحر ِ نور خود راجع شدیم                        و از رضاع اصل  مسترضع شدیم

1.46             در فروع راه، ای مانده ز غول                           لاف كم زن از اصول ِ بی اصول

1.47             جنگِ ما و صلح ِ ما در نور ِ عین                        نیست از ما، هست بَین الاصبعین

1.48             جنگِ فعلی، جنگِ طبعی، جنگِ قول               در میان ِ جزوها  حربیست هول

1.49             این جهان  زین جنگ قائم می بود                    در عناصر درنگر  تا حل شود

1.50             چار عنصر، چار استون قویست                       كه بر ایشان سقفِ دنیا مُستویست

1.51             هر ستونی  اِشكنندۀ آن دگر                          ُاستن آب  اِشكنندۀ آن شرر

1.52             پس بنای خلق بر اضداد بود                            لاجرم جنگی شدند از ضرّ و سود

1.53             هست احوالت خلافِ یکدگر                            هر یكی با هم مخالف در اثر

1.54             چونكه هر دم راه خود را میزنی                       با دگر كس  سازگاری چون كنی؟

1.55             موج ِ لشكرهای احوالت ببین                          هر یكی با دیگری در جنگ و كین

1.56             مینگر در خود چنین جنگِ گران                        پس چه مشغولی به جنگِ دیگران ؟

1.57             تا مگر زین جنگ، حقـّت واخرد                         در جهان ِ صلح ِ یك رنگت بَرد

1.58             آن جهان جز باقی و آباد نیست                        زآنكه تركیبِ وی از اضداد نیست

1.59             این تفانی از ضد آید  ضد را                             چون نباشد ضد، نبوَد جز بقا

1.60             نفی ضد كرد از بهشت آن بی نظیر                 كه نباشد شمس و ضدش زمهریر

1.61             هست بی رنگی اصول رنگها                          صلحها باشد اصول جنگها

1.62             آن جهان است اصل ِ این پُر غم وثاق               وصل باشد اصل هر هجر و فراق

1.63             این مخالف از چه آید وز کجا ؟                          وز چه زاید وحدت این اضداد را ؟

1.64             زآنكه ما فرعیم و، چار اضداد اصل                   خوی خود در فرع كرد ایجاد  اصل

1.65             گوهر جان  چون ورای فصلهاست                    خوی او این نیست، خوی كبریاست

1.66             جنگها بین  كان اصول صلح هاست                  چون نبی  كه جنگ او بهر خداست

1.67             * طرفه آن جنگی که اصل صلح هاست           شاد آن، کاین جنگ او بهر خداست

1.68             غالب است و چیر در هر دو جهان                    شرح این غالب نگنجد در دهان

1.69             آبِ جیحون را اگر نتوان كشید                          هم ز قدر تشنگی نتوان بُرید؟

1.70             گر شدی عطشان بحر معنوی                        فرجه ای كن در جزیرۀ مثنوی

1.71             فرجه كن چندان كه اندر هر نفس                    مثنوی را معنوی بینی و بس

1.72             باد،  َكه را، ز آبِ جو، چون وا  َكنَد                     آب، یك رنگی خود پیدا  ُكند

1.73             شاخه های تازۀ مرجان ببین                           میوه های رُسته ز آبِ جان ببین

1.74             چون ز حرف و صوت  دم  یكتا شود                  آن همه بگذارد و دریا شود

1.75             حرف گوی و، حرف نوش و، حرفها                   هر سه جان گردند اندر انتها

1.76             نان دهنده و، نان ستان و، نان ِ پاك                   ساده گردند از صُوَر، گردند خاك

1.77             لیك معنیشان بود در سه مقام                       در مراتب  هم ممیز  هم مدام

1.78             خاك شد صورت، ولی معنی نشد                   هر كه گوید شد،  تو گویش: نی نشد

1.79             در جهان روح هر سه منتظر                            گه ز صورت هارب و گه مستقر

1.80             * امر آید: در صور رو، در رود                            باز هم  ز امرش مجرد میشود

1.81             پس، "له الخلق" و  له الامرش  بدان                خلق صورت، امر ِ جان  راكب بر آن

1.82             راكب و مركوب در فرمان ِ شاه                         جسم بر درگاه و جان در بارگاه

1.83             چونكه خواهد كآب آید در سبو                         شاه گوید جیش جان را كه: اركبوا

1.84             باز جانها را چو خواهد بر علو                           بانگ آید از نقیبان كه: انزلوا

1.85             بعد از این باریك خواهد شد سخُن                   كم كن آتش، هیزمش افزون مكن

1.86             تا نجوشد دیگهای خُرد زود                              دیگِ ادراكات، خُرد است و فرود

1.87             پاك سبحانی كه سیبستان كند                       در غمام ِ حرفشان پنهان كند

1.88             زین غمام ِ صوت و حرف و گفت وگوی             پرده ای، كز سیب  ناید غیر  بو

1.89             باری، افزون كش تو این بو را به هوش             تا سوی اصلت برد بگرفته گوش

1.90             بو نگهدار و  بپرهیز از زُكام                              تن بپوش از باد و بودِ سردِ عام

1.91             تا نینداید مشامت از اثر                                  ای هواشان از زمستان سردتر

1.92             چون جمادند و، فسرده و، تن شگرف              میجهد انفاسشان از تلّ برف

1.93             چون زمین  زین برف در پوشد كفن                   تیغ خورشید حسام الدین بزن

1.94             هین بر آر از شرق سیف الله را                       گرم كن ز آن شرق این درگاه را

1.95             برف را خنجر زند آن آفتاب                               سیلها ریزد ز  ُكه ها بر  ُتراب

1.96             زانكه لا شرقی و لا غربیست او                     با منجم روز و شب حربیست او

1.97             كه چرا جز من نجوم بی هدی                         قبله كردی از لئیمی و عمی ؟

1.98             ناخوشت آید مقال آن امین                             در نبی كه لا أُحِبُّ الآفلین

1.99             از قزح، در پیش مه بستی كمر                       ز آن همی رنجی ز انشَقَّ القمر

1.100          منكری این را كه "شمسُ كوّرَت"                     شمس پیش توست عالی مرتبت

1.101          از ستاره دیده تصریفِ هوا                               ناخوشت آید "إذا النجم هوی "

1.102          خود موثرتر نباشد مه ز  نان                             ای بسا نانی كه ریزد عِرق ِ جان

1.103          خود موثرتر نباشد زُهره ز آب                           ای بسا آبا  كه كرد او تن خراب

1.104          مِهر او در جان توست و  پندِ دوست                 میزند بر گوش تو بیرون ِ پوست

1.105          پند ما  در تو نگیرد، ای فلان                            پند تو در ما نگیرد هم، بدان

1.106          جز مگر مفتاح خاص آید ز دوست                    كه "مقالید السماوات"  آن ِ اوست

1.107          این سخن همچون ستاره ست و قمر              لیك بی فرمان حق  ندهد اثر

1.108          این ستاره  بی جهت  تاثیر او                          میزند بر گوشهای وحی جو

1.109          كه بیائید از جهت تا بی جهات                          تا ندَراند شما را گرگِ مات

1.110          آنچنان كه لمعۀ دُر پاش اوست                        شمس ِ دنیا در صفت خفاش ِ اوست

1.111          هفت چرخ ِ ازرقی  در  رقّ اوست                   پیكِ ماه اندر تب و در دقّ اوست

1.112          زُهره چنگ مسئلت در وی زده                        مشتری  با نقدِ جان  پیشش شده

1.113          در هوای پای بوس ِ او زُحَل                             لیك، خود را می نبیند آن محل

1.114          دست و پا  مریخ  چندین خَست از او               و آن عطارد صد قلم بشكست از او

1.115          با منجم، این همه انجم به جنگ                     كای رها كرده تو جان، بُگزیده رنگ

1.116          جان وی است و، ما همه نقش و رقوم            كوكبِ هر فكر او  جان ِ نجوم

1.117          فكر كو؟ آنجا همه نور است پاك                       بهر توست این لفظِ فكر، ای فكرناك

1.118          هر ستاره خانه دارد بر علا                              هیچ خانه درنگنجد نجم ِ ما

1.119          جان ِ بیسو در مكان كی در رود ؟                     نور ِ نامحدود را  حد كی بود ؟

1.120          لیك تمثیلی و تصویری كنند                            تا كه دریابد ضعیفی عشقمند

1.121          مثل نبود، لیك آن باشد مثیل                          تا كند عقل ِ محمد را گسیل

1.122          عقل ِ سر تیز است، لیكن پای سُست            زانكه دل ویران شدست و، تن درست

1.123          عقلشان در عقل ِ دنیا  پیچ پیچ                       فكرشان  در ترك شهوت،  هیچ هیچ

1.124          صدرشان در وقتِ دعوی  همچو شرق            صبرشان در وقتِ تقوی  همچو برق

1.125          عالِمی، اندر هنرها خود نماست                     همچو عالم بی وفا  وقتِ وفاست

1.126          وقتِ خود بینی نگنجد در جهان                        در گلو و معده  ُگم گشته چو نان

1.127          این همه اوصافشان  نیكو شود                       بَد نماند، چونكه نیكو جو شود

1.128          گر منی  َگنده بود همچون منی                      چون به جان پیوست  یابد روشنی

1.129          هر جمادی  كاو كند رو در نبات                        از درختِ بختِ او روید حیات

1.130          هر نباتی كاو به جان رو آورد                            خضروار از چشمۀ حیوان خورد

1.131          باز، جان چون رو سوی جانان نهد                     رخت را در عمر ِ بی پایان نهد

2. سؤال کردن سائلی از واعظی که: مرغی بر سر ِ بارو نشست، از سر و دُمّ او کدام فاضل تر است؟

 و جواب دادن واعظ  سائل را

2.1                واعظی را گفت روزی سائلی                         كای تو منبر را سنی تر قایلی

2.2                یك سؤال استم، بگو ای ذو لباب                     اندر این مجلس  سؤالم را جواب

2.3                بر سر بارو یكی مرغی نشست                     از سر و دُمّش، كدامین بهتر است؟

2.4                گفت: اگر رویش به شهر و  دُم به دِه               روی او  از دُمّ ِ او میدان كه به

2.5                ور سوی شهر است دُمّ  رویش به دِه              خاكِ آن دُم باش و  از رویش بجه

2.6                مرغ را پَر میبرد تا آشیان                                 پَرّ ِ مردم  همّت است، ای مردمان

2.7                عاشقی كالوده شد در خیر و شر                    خیر و شر منگر، تو در همّت نگر

2.8                باز اگر باشد سپید و بی نظیر                         چونكه صیدش موش باشد، شد حقیر

2.9                ور بود جغدی و  میل او به شاه                       او سر ِ باز است، منگر در كلاه

2.10             * ور همی شیری خورد از مُرده خر                 سگ بود او، شکل شیری کم نگر

2.11             * ور پلنگ و گرگ را افکند سگ                       شیر می دان مر ورا، بی ریب و شک

2.12             * آدمی بسرشته از یک مشت گِل                 برگذشت از چرخ و از کوکب به دل

2.13             آدمی بر قدر یك طشتِ خمیر                          بر فزود از آسمان و از اثیر

2.14             هیچ كَرَّمْنا شنید این آسمان ؟                        كه شنید این آدمی پُر غمان

2.15             بر زمین و چرخ عرضه كرد كس؟                      خوبی عقل و عبارات و هوس ؟

2.16             جلوه كردی هیچ تو بر آسمان ؟                       خوبی روی و اصابت در گمان ؟

2.17             پیش ِ صورتهای حمام، ای ولد                        عرضه كردی هیچ سیم اندام  خود ؟

2.18             بگذری ز آن نقشهای همچو حور                     خلوت آری با عجوزی نیم كور

2.19             در عجوزه چیست كایشان را نبود ؟                  كاو تو را با نقشها با خود ربود

2.20             تو نگوئی، من بگویم در بیان                            عقل و، حس و، درك و، تدبیر است و جان

2.21             در عجوزه جان آمیزش كنیست                        صورتِ گرمابه ها را روح نیست

2.22             صورت گرمابه گر جنبش كند                            در زمان از صد عجوزت بر كند

2.23             جان چه باشد؟ با خبر از خیر و شر                   شاد از احسان و، گریان از ضرر

2.24             چون سر و ماهیّت جان  مُخبر است                هر كه او آگاه تر  با جان تر است

2.25             * اقتضای جان چو ای دل  آگهیست                هر که آگه تر بوَد  جانش قویست

2.26             روح را تاثیر، آگاهی بود                                   هر كه را این بیش، اللهی بود

2.27             خود جهان ِ جان سراسر آگهیست                   هر که بیجانست  از دانش  ُتهیست

2.28             چون خبرها هست بیرون  زین نهاد                  باشد این جانها در آن میدان  جماد

2.29             جان ِ اول  مظهر درگاه شد                              جان ِ جان خود مظهر الله شد

2.30             آن ملایك جمله عقل و جان بُدند                      جان ِ تو آمد كه جسم ِ آن شدند

2.31             از سعادت چون بر آن جان بر زدند                     همچو تن  آن روح را خادم شدند

2.32             آن بلیس، از جان  از آن در پرده بود                   یك نشد با جان  كه عضو مُرده بود

2.33             چون نبودش آن، فدای آن نشد                        دست بشكسته  مطیع جان نشد

2.34             جان نشد ناقص، گر آن عضوش شكست         كان به دست اوست، تاند  كرد  هست

2.35             سِرّ ِ دیگر هست، كو گوش ِ دگر ؟                   طوطیی كو مستعد آن شكر ؟

2.36             طوطیان خاص را قندی است ژرف                    طوطیان عام از این خود بسته طرف

2.37             كی چشد درویش ِ صورت  ز آن نكات؟              معنی است آن، نی  فعولن فاعلات

2.38             از خر عیسی دریغش نیست  قند                   لیك، خر آمد به خلقت  َكه پسند

2.39             قند، خر را گر طرب انگیختی                           پیش خر  قنطار ِ شكر ریختی

2.40             معنی "نَخْتِم عَلی  أفواههُم"                         این شناس، این است  ره  رو را  مُهم

2.41             تا ز راهِ خاتم پیغمبران                                     بو كه برخیزد ز لب  ختم ِ گران

2.42             ختمهائی كانبیا بگذاشتند                               آن به دین ِ احمدی برداشتند

2.43             قفلهای ناگشاده مانده بود                              از دَم ِ  "إِنا فَتَحْنا "  بر گشود

2.44             او شفیع است، این جهان و آن جهان               این جهان در دین و، آنجا در جنان

2.45             این جهان گوید كه: تو رهشان نما                    وآنجهان گوید كه: تو مَهشان نما

2.46             پیشه اش اندر ظهور و در كمون                       اهدِ قومی، انهُم لا یعلمون

2.47             باز گشته از دَم ِ او هر دو باب                          در دو عالم دعوتِ او مُستجاب

2.48             بهر این خاتم شدست او، كه به جُود                مثل او نی بود و، نی خواهند بود

2.49             چونكه در صنعت بَرد  ُاستاد دست                   نی تو گوئی ختم ِ صنعت بر تو است ؟

2.50             در گشادِ ختمها  تو خاتمی                              در جهان ِ روح بخشان  حاتمی

2.51             هست اشاراتِ محمد  المراد                          ُكل گشاد، اندر گشاد، اندر گشاد

2.52             صد هزاران آفرین بر جان او                             بر قدوم و دور ِ فرزندان او

2.53             آن خلیفه زادگان ِ مُقبلش                               زاده اند از عنصر ِ جان و دلش

2.54             گر ز بغداد و هَری، یا از ری اند                        بی مزاج آب و گِل، نسل وی اند

2.55             شاخ ِ  ُگل  هر جا كه میروید  ُگل است            خُمّ ِ مُل  هر جا كه میجوشد مُل است

2.56             گر ز مغرب سر زند خورشید سر                     عین خورشید است، نی چیز دگر

2.57             عیب جویان را  از این دم  كور دار                      هم به ستاری خود، ای كردگار

2.58             گفت حق: چشم ِ خفاش ِ بَد خصال                 بسته ام من ز آفتاب بی مثال

2.59             از نظرهای خفاش كمّ و كاست                       انجم ِ آن شمس نیز اندر خفاست

2.60             * انجم آمد چون مرید و  شمس پیر                 شمس آمد، در یقین، بَدر ِ مُنیر

3. نكوهیدن ناموسهای پوسیده كه مانع ذوق ایمان و دلیل ِ

ضعفِ صدقند و راه زن صد هزاران ابله نادان

3.1                ای ضیاء الحق حسام الدین بیا                        ای صقال روح و سلطان الهدی

3.2                مثنوی را مسرح و مشروح ده                        صورت امثال او را روح ده

3.3                تا حروفش جمله عقل و جان شوند                 سوی خلدستان ِ جان  پرّان شوند

3.4                هم به سعی تو ز ارواح آمدند                         سوی دام ِ حرفِ مستحصر شدند

3.5                باد عمرت در جهان همچون خضر                     جانفزا و دستگیر و مستمر

3.6                چون خضر، و الیاس مانی در جهان                   تا زمین گردد ز لطفت  آسمان

3.7                گفتمی از لطفِ تو جزوی ز صد                        گر نبودی طمطراق ِ چشم بَد

3.8                لیك از چشم ِ بدِ زهر آب دم                            زخمهای روح فرسا خورده ام

3.9                جز به رمز ذكر حال دیگران                               شرح حالت می نیارم در بیان

3.10             این بهانه هم ز دستان ِ دلیست                      كه از اویم پای دل اندر گِلیست

3.11             صد دل و جان عاشق صانع شده                     چشم بَد، یا گوش بَد  مانع شده

3.12             خود یكی بوطالب، آن عمّ ِ رسول                     مینمودش شنعتِ عربان مهول

3.13             كه چه گویندم عرب؟ كز طفل ِ خود                  او بگردانید دین معتمد

3.14             * منصب اجداد و آبا را بماند                            در پی احمد چنین بی ره براند

3.15             * آن رسول ِ پاکباز مجتبی                               از پی آن   تا رهاند مرو را

3.16             گفتش: ای عم، یك شهادت تو بگو                  تا كنم با حق شفاعت بهر تو

3.17             گفت: لیكن فاش گردد از سماع                      كلّ سِرّ جاوَز الاثنین شاع

3.18             من بمانم در زبان ِ این عرب                             پیش ایشان خوار گردم زین سبب

3.19             لیك اگر بودیش لطفِ ما سبق                         كی بُدی این بَد دلی با جذبِ حق ؟

3.20             الغیاث، ای تو غیاث المستغیث                      زین دو شاخۀ اختیاراتِ خبیث

3.21             من ز دستان و ز مكر دل چنان                         مات گشتم كه بماندم از فغان

3.22             من كه باشم؟ چرخ با صد كار و بار                   زین كمین فریاد كرد از اختیار

3.23             كای خداوندِ كریم و بردبار                                دِه امانم زین دو شاخۀ اختیار

3.24             جذب یكراهۀ الصِّراطَ المستقیم                      به ز دو راهۀ تردّد، ای كریم

3.25             زین دو ره، گر چه همه مقصد توئی                 لیك خود جان كندن آمد این دوئی

3.26             زین دو ره، گر چه بجز تو عزم نیست                لیك هرگز رزم همچون بزم نیست

3.27             در نبی بشنو بیانش از خدا                             آیت اشفقن ان یَحملنها

3.28             این تردّد هست در دل چون وغا                       كاین بود به، یا كه آن حالت مرا ؟

3.29             در تردد میزند بر همدگر                                  خوف و امید بهی در كرّ و فرّ

3.30             * زین تردّد عاقبتمان خیر باد                            ای خدا، مر  جان ما را کن تو شاد

4. مناجات و پناه جستن به حق از فتنۀ اختیار و اسباب

 آن و بیان شکوهیدن و ترسیدن آسمان و زمین از اختیار

4.1                * ای کریم دوالجلال مهربان                            دائم المعروف، دارای جهان

4.2                * یا کریم العفو حیّ لم یزل                             یک کثیر الخیر، شاهِ بی بدل

4.3                اوّلم این جزر و مدّ از تو رسید                          ور نه ساكن بود این بحر  ای مجید

4.4                هم از آنجا كاین تردّد دادیم                              بی تردّد كن مرا هم  از كرم

4.5                ابتلایم میكنی آه الغیاث                                 ای ذكور از ابتلایت چون اناث

4.6                تا به كی این ابتلا ؟  یا رب مكن                       مذهبی ام بخش و  دَه مذهب مكن

4.7                ُاشتری ام لاغر و هم پُشت ریش                   ز اختیار ِ همچو پالان شكل ِ خویش

4.8                این كژاوه گه شود اینسو گران                        آن كژاوه گه شود آنسو كشان

4.9                بفكن از من حمل ِ ناهموار را                           تا ببینم روضۀ انوار را

4.10             همچو آن اصحابِ كهف از باغ ِ جود                   می چرم، ایقاظ نی، بل هُم رقود

4.11             خفته باشم بر یمین یا بر یسار                        بر نگردم، جز چو گو، بی اختیار

4.12             هم به تقلیب تو تا ذات الیمین                         یا سوی ذات الشمال، ای ربّ ِ دین

4.13             صد هزاران سال بودم در مطار                        همچو ذرات هوا بی اختیار

4.14             گر فراموشم شدست آن وقت و حال              یادگارم هست در خواب، ارتحال

4.15             میرهم زین چار میخ ِ چار شاخ                        میجهم در مسرح ِ جان  زین مناخ

4.16             شیر ِ آن ایام ماضیهای خَود                            میچشم از دایۀ خواب، ای صمد

4.17             جمله عالم  ز اختیار و هستِ خود                   میگریزد در سر  سر مستِ خود

4.18             تا دمی از هوشیاری وارهند                           ننگِ خمر و، بَنگ بر خود مینهند

4.19             جمله دانسته كه این هستی فخ است           ذكر و فکر ِ اختیاری دوزخ است

4.20             میگریزند از خودی در بیخودی                          یا به مستی، یا به شغل، ای مُهتدی

4.21             نفس را زآن نیستی وا میكشی                     زآنكه  بی فرمان شد اندر بی هُشی

4.22             * نیستی باید که آن از حق بوَد                       تا که بیند اندر آن  حُسن ِ احد

4.23             لیسَ للجن و لا للانس ان                                تنفذوا  من حبس اقطار الزمن

4.24             لا نفوذ الا بسلطان الهدی                              من تجاویف السماوات العلی

4.25             لا هدی، الا بسلطان یقی                              من حراس الشهب روح المتقی

4.26             هیچ كس را، تا نگردد او فنا                             نیست ره در بارگاهِ كبریا

4.27             هست معراج ِ فلك  این نیستی                     عاشقان را مذهب و دین  نیستی

4.28             پوستین و چارق آمد از نیاز                              در طریق عشق  محرابِ ایاز

4.29             گر چه او خود شاه را محبوب بود                      ظاهر و باطن لطیف و خوب بود

4.30             گشته بی كبر و ریا و كینه ای                         حُسن ِ سلطان را رُخش آیینه ای

4.31             چونكه از هستی خود مفقود شد                   منتهای كار او محمود شد

4.32             زآن قوی تر بود تمكین ِ ایاز                              كه ز خوف از كبر كردی احتراز

4.33             او مهذب گشته بود و آمده                              كبر را و نفس را گردن زده

4.34             یا پی تعلیم میكرد آن حیَل                              یا برای حكمتی دور از وجل

4.35             یا كه دیدِ چارقش ز آن شد پسند                     كز نسیم ِ نیستی  هستیست  بند

4.36             تا گشاید دخمه، كان بر نیستیست                  تا بیابد آن نسیم عیش و زیست

4.37             * تا نبندد دخمه بر این مُردگان                         تا بیابد بوی عیش ِ آن جهان

4.38             ملك و مال و اطلس ِ این مرحله                       هست بر جان ِ سبُك رو   سلسله

4.39             سلسلۀ زرین بدید و غرّه گشت                      ماند در سوراخ ِ چاهی، جان  ز  دشت

4.40             صورتش جنت، به معنی دوزخی                     افعئی پُر زهر و، نقشش  ُگل رُخی

4.41             گر چه مؤمن را سقر ندهد ضرر                       لیك هم بهتر بود ز آنجا  گذر

4.42             گر چه دوزخ دور دارد زو نكال                            لیك جنت به ورا  فی كلّ ِ حال

4.43             الحذر، ای ناقصان، زین  ُگل رُخی                     كاو به گاهِ صبح آمد دوزخی

4.44             * الفرار ای غافلان زآن گلشنی                      کاو حقیقت بَدتر است از  ُگلخنی

4.45             * زینهار ای جاهلان زآن  ُگل شکر                   که بسوزاند دهان را چون شرر

4.46             * چند گویم مر تو را: کاین انگبین                     زهر قتالست، زآن دوری گزین

4.47             * لیک تلخ آمد تو را گفتار ِ من                         خواب میگیرد تو را  زانذار ِ من

4.48             * خواجه آخر یک زمان بیدار شو                      وز حیات خویش برخوردار شو

4.49             * هین روش بر گیر و ترک ریش  ُکن                 در فنا و نیستی تفتیش کن

5. حكایت غلام هندو كه به خواجه زادۀ خود پنهان هوس داشت،

 چون دختر را با مهتر زاده ای عقد كردند غلام رنجور شده و میگداخت.

 کس علت او ندانست و او زهرۀ گفتن نداشت

5.1                خواجه ای را بود هندو بنده ای                        پروریده كرده او را زنده ای

5.2                علم و آدابش تمام آموخته                              در دلش شمع هنر افروخته

5.3                پروریده از طفولیت به ناز                                 در كنار ِ لطفش  آن اكرام ساز

5.4                بود هم این خواجه را یک دختری                     سیم اندامی، گشی  خوش گوهری

5.5                چون مُراهق گشت دختر طالبان                      بذل میكردند كابین ِ گران

5.6                میرسید از جانب هر مهتری                           بهر دختر، دم به دم، خواهش گری

5.7                گفت خواجه: مال را نبود ثبات                          روز آید، شب رود اندر جهات

5.8                حُسن ِ صورت هم ندارد اعتبار                        كه شود رُخ زرد  از یك زخم ِ خار

5.9                سهل باشد نیز  مهترزادگی                            كاو بود غرّه به مال از سادگی

5.10             ای بسا مهتر پسر  كز شور و شر                   شد ز فعل ِ زشت خود  ننگِ پدر

5.11             پُر هنر را نیز اگر چه شد نفیس                       كم پرست و  عبرتی گیر از بلیس

5.12             علم بودش، چون نبودش عشق ِ دین              او ندید از آدم   الا نقش ِ طین

5.13             گر چه دانی دقتِ علم، ای امین                     ز آنت نگشاید دو دیدۀ غیب بین

5.14             او نبیند غیر دستاری و ریش                           از مُعرّف پرسد از بیش و كمیش

5.15             عارفا، تو از مُعرّف فارغی                               خود همی بینی  كه نور بازغی

5.16             كار، تقوی دارد و دین و صلاح                          كه از او باشد به دو عالم فلاح

5.17             كرد یك دامادِ صالح اختیار                                كه بُد او فخر ِ همه خیل و تبار

5.18             پس زنان گفتند: او را مال نیست                     مهتری و حُسن و استقلال نیست

5.19             گفت: اینها تابع زُهدند و دین                           بی زر او گنجیست  بر روی زمین

5.20             چون به جد تزویج دختر گشت فاش                 دست پیمان و نشانی و قماش

5.21             پس غلام ِ خاجه كاندر خانه بود                        گشت بیمار و ضعیف و زار زود

5.22             همچو بیمار دقی او میگداخت                        علتِ او را طبیبی كم شناخت

5.23             عقل میگفتی كه رنجش از دل است               داروی تن در غم ِ دل باطل است

5.24             آن غلامك دم نزد از حال ِ خویش                      گر چه می آمد از او در سینه ریش

5.25             گفت خاتون را شبی شوهر كه: تو                  باز پُرس اندر خلا احوال او

5.26             تو بجای مادری، او را بود                                 كاو غم ِ خود پیش تو پیدا كند

5.27             چونكه خاتون كرد در گوش این كلام                  روز ِ دیگر رفت نزدیك غلام

5.28             پس سرش را شانه میكرد آن ستی                با دو صد مهر و دلال و دوستی

5.29             آنچنان كه مادران مهربان                                 نرم كردش تا در آمد در بیان

5.30             گفت: امّید من از تو این نبود                           كه دهی دختر به بیگانۀ عنود

5.31             خواجه زادۀ ما و، ما خسته جگر                      حیف نبود كاو رود جای دگر ؟

5.32             خواست آن خاتون، ز خشمی كامدش             كه زند،  وز بام زیر اندازدش

5.33             كاو كه باشد، هندوی مادر غری                      كه طمع دارد به خواجه دختری

5.34             گفت: صبر اولی بود، خود را گرفت                  گفت با خواجه كه: بشنو این شگفت

5.35             این چنین گرّای خائن را ببین                           ما گمان بُرده كه باشد او امین

5.36             * حال خود را اینچنین گفت او مرا                    خواستم کز خشم بُکشم مر ورا

6. صبر فرمودن خواجه مادر دختر را كه غلام را زجر مكن من او را بی زجر

 از این طمع باز آورم كه نه سیخ سوزد نه كباب خام ماند

6.1                گفت خواجه: صبر كن، او را بگو                       كه از او برّیم و بدهیمش به تو

6.2                تا به مکر این از دلش بیرون كنم                      تو تماشا كن كه دفعش چون كنم

6.3                تو دلش خوش كن، بگو: میدان درست             كه حقیقت، دختر ما آن ِ توست

6.4                ما ندانستیم، ای خوش مشتری                    چونكه دانستیم، تو اولیتری

6.5                آتش ِ ما هم در این كانون ِ ما                           لیلی آن ِ ما و هم مجنون ِ ما

6.6                تا خیال و فكر خوش بر وی زند                         فكر شیرین مرد را فربه كند

6.7                جانور فربه شود، لیك از علف                          آدمی فربه ز عزّ است و شرف

6.8                آدمی فربه شود از راه گوش                           جانور فربه شود از حلق و نوش

6.9                گفت آن خاتون: از این ننگِ مهین                     خود زبانم می نجنبد اینچنین

6.10             اینچنین ژاژی چه خایم بهر او ؟                        گو بمیر آن خائن ابلیس خو

6.11             گفت خواجه: نی مترس و، دم دَهَش              تا رود علت از او زین لطف خوش

6.12             دفع او را، دلبرا، بر من نویس                           هل كه صحت یابد آن باریك ریس

6.13             چون بگفت آن خسته را خاتون چنین                می نگنجید از تبختر بر زمین

6.14             زفت گشت و فربه و سرخ و شكـُفت               چون  ُگل سرخ و، هزاران شكر گفت

6.15             گه گهی میگفت: ای خاتون من                       كه مبادا باشد این افسون و فن

6.16             * لیک خاتون جزم میگفتش که: ما                  در پی اینیم فارغ باش ها

6.17             * خواجه چون دیدش که سرخ و زفت گشت     رفت از وی علت و آمد بگشت

6.18             * او دلش دادی به تزویر و فسوس                  تا فزون میشد نشاطش چون خروس

6.19             خواجه جمعیت بكرد و دعوتی                         كه همی سازم فرج را وصلتی

6.20             تا جماعت مژده میدادند و گال                         كای فرج، بادت مبارك اتصال

6.21             تا یقین شد مر فرج را این سخُن                     علت از وی رفت  ُكل از بیخ و بُن

6.22             بعد از آن، اندر شب عشرت به فن                  امردی را بست حَنـّا همچو زن

6.23             پُر نگارش كرد ساعد  چون عروس                   ماكیان بنمودش و دادش خروس

6.24             مقنعه و حلۀ عروسانه نكو                              لنگِ امرَد را بپوشانید او

6.25             شمع را هنگام خلوت زود  ُكشت                    ماند هندو با چنان كنگِ درشت

6.26             هندوك فریاد میكرد و فغان                             وز برون نشنید كس  از دف زنان

6.27             ضرب دف و كف و نعرۀ مرد و زن                      كرد پنهان نعرۀ آن نعره زن

6.28             تا به روز آن هندوك را میفشارد                       چون بود در پیش سگ انبان ِ آرد ؟

6.29             روز آوردند طاس و بوق زفت                            رسم ِ دامادان فرج حمام رفت

6.30             رفت در حمام بس رنجور جان                           كون دریده همچو دلق تونیان

6.31             آمد از حمام در گردك فسوس                         پیش او بنشست دختر چون عروس

6.32             مادرش آن جا نشسته پاسبان                        كه مبادا كاو كند روز امتحان

6.33             ساعتی در وی نظر كرد از عناد                       وآنگهان با هر دو دستش دَه بداد

6.34             گفت: خود كس را مبادا اتصال                         با چو تو ناخوش عروس بد فعال

6.35             روز  رویت همچو خاتونان  تر                            كیر زشتت شب بَتر از  كیر خر

7. در حقیقت حکایت و بیان آنکه هر نفسی همچو آن هندو مبتلا است

7.1                همچنین، جمله نعیم ِ این جهان                      بس خوش است از دور، پیش از امتحان

7.2                مینماید در نظر از دور آب                                 چون روی نزدیك، آن باشد سراب

7.3                گنده پیر است او و، از بس چاپلوس                 خویش را جلوه دهد چون نو عروس

7.4                هین مشو مغرور ِ آن گلگونه اش                     نوش ِ نیش آلودۀ او را مچش

7.5                تا نیفتی چون فرج اندر حرج                            صبر كن، كالصبر مفتاح الفرج

7.6                آشكارا  دانه، پنهان دام ِ او                              خوش نماید ز اولت انعام او

7.7                چون بپیوستی به دام، ای هوشیار                 چند نالی در ندامت  زار زار

7.8                نام ِ میری و، وزیری و، شهی                         نیست الا درد و، مرگ و، جان دهی

7.9                بنده باش و  بر زمین رو چون سمند                 چون جنازه نه  كه بر گردن نهند

7.10             جمله را حمال ِ خود خواهد كفور                      بار ِ مردم گشته چون اهل قبور

7.11             بر جنازه هر كه را بینی به خواب                      فارس ِ منصب شود  عالی ركاب

7.12             زانكه آن تابوت  بر خلق است بار                      بار بر خلقان نهادند این كبار

7.13             بار ِ خود بر كس منه، بر خویش نه                    سروری را كم طلب، درویش به

7.14             مركب اعناق مردم را مپای                             تا نیاید نِقرست  اندر دو پا

7.15             مركبی را كاخرش تو  دَه دِهی                        كه به شهری مانی و، ویران دِهی

7.16             دَه دِهش اكنون كه چون  َشهرت نمود              تا نباید رخت در ویران  ُگشود

7.17             دَه دِهش اكنون كه صد بُستانت هست           تا نمانی عاجز و ویران پَرَست

7.18             گفت پیغمبر كه: جنت از اله                            گر همی خواهی، ز كس چیزی مخواه

7.19             چون نخواهی، من كفیلم مر تو را                    جَنّة ُ المَأوی  و دیدار خدا

7.20             آن صحابی زان كفالت شد عیار                       تا یكی روزی كه گشته بُد سوار

7.21             تازیانه از كفش افتاد راست                             خود فرود آمد، ز كس آن را نخواست

7.22             آنكه از دادش نیاید هیچ بَد                              داند و، بی خواهشی خود میدهد

7.23             ور به امر حق بخواهی  آن رواست                  آنچنان خواهش  طریق انبیاست

7.24             بَد نماند  چون اشارت كرد دوست                    كفر ایمان شد، چو كفر از بهر اوست

7.25             هر بَدی كه امر ِ او پیش آورد                           آن ز نیكیهای عالم بُگذرد

7.26             ز آن صدف گر خسته گردد نیز پوست               دَه مدِه، كه صد هزاران دُر  در اوست

7.27             این سخن پایان ندارد باز گرد                            سوی شاه و، هم مزاج باز گرد

7.28             باز رو در كان، چو زرّ ِ دَه دَهی                          تا رهد دستان ِ تو از دَه دَهی

7.29             صورتِ بَد را چو در دل رَه دهند                         از ندامت آخرش هم دَه دهند

7.30             دزد را چون قطع  تلخی میزهد                        ذوق ِ دزدی را، چو زن، دَه میدهد

7.31             دیدۀ دَه دادن از دستِ حزین                            دَه بدادن زین بریده دست بین

7.32             همچنین قلاب و خونی و لوند                         وقتِ تلخی، عیش را دَه میدهند

7.33             توبه میآرند هم پروانه وار                                باز نِسیان میكشدشان سوی كار

7.34             همچو پروانه  ز دور آن نار را                             نور دید و  بست آن سو بار را

7.35             چون بیامد، سوخت پرّش، وا گریخت                باز چون طفلان فتاد و ملح ریخت

7.36             بار ِ دیگر بر گمان و طمع ِ سود                         خویشتن زد بر لهیبِ شمع  زود

7.37             بار ِ دیگر سوخت پر، واپس بجست                  باز كردش حرص ِ دل  ناسی و مست

7.38             آن زمان  كز سوختن وا میجهد                         همچو هندو، شمع را دَه میدهد

7.39             كای رُخَت تابان چو ماهِ شب فروز                     وی به صحبت كاذب و مغرور سوز

8. در بیان عموم آیه كَُلما أَوْقَدُوا  ناراً لِلْحَرْبِ اطفاه الله

8.1                باز از یادش رود توبه و انین                              كاوهن  الرحمن  كید الكافرین

8.2                كلماهم  اوقدوا  نارَ الوغی                             أطفأ الله نارهم حتی انطفا

8.3                عزم كرده كه  دلا اینجا مایست                       گشته ناسی، زانكه اهل ِ عزم نیست

8.4                چون نبودش تخم ِ صدقی كاشته                     حق بر آن نِسیان او بگماشته

8.5                گر چه بر  آتش زنه  دل میزند                           آن ستاره ش را كفِ  ُکل میزند

9. آتش زدن در شب و کشتن ِ دزد آن را و غفلتِ آن مرد

9.1                رفت دزدی شب به خانۀ یک بزرگ                    از ره پنهان در آمد همچو گرگ

9.2                * سُرفه ای بشنید شب آن معتمد                 بر گرفت آتش زنه، كاتش زند

9.3                صاحب خانه شب آوازی شنید                        برگرفت آتش زنه، زد آن وحید

9.4                میزد آتش بهر شمع افروختن                          تا سِرّ ِ آواز را بیند علن

9.5                دزد آمد در زمان پیشش نشست                    چون گرفتی سوخته، کردیش پَست

9.6                مینهاد آنجا سر ِ انگشت را                             تا شود  استارۀ آتش   فنا

9.7                خواجه می پنداشت كاو خود  می مُرَد             این نمیدید آنكه دزدش می ُكشد

9.8                خواجه گفت: این سوخته نمناك بود                 می مُرَد استاره از ترّیش زود

9.9                بسكه ظلمت بود و تاریكی به پیش                  می ندید آتش  ُكشی را نزدِ خویش

9.10             این چنین آتش  ُكشی اندر دلش                     دیدۀ كافر نبیند از عمش

9.11             چون نمیداند دل داننده ای ؟                           هست با گردنده  گرداننده ای

9.12             چون نمیگوئی كه: روز و شب به خَود               بی خداوندی، كی آید، كی رود ؟

9.13             گردِ معقولات میگردی  ببین                            این چنین بی عقلی خود، ای مهین

9.14             خانه، با بنا بود معقولتر ؟                                یا كه بی بنا، بگو ای بی هنر

9.15             * خانه ای با این بزرگیّ و وقار                         کی بوَد بی اوستادی خوب کار؟

9.16             خط، با كاتب بود معقولتر؟                               یا كه بی كاتب، بیندیش ای پسر

9.17             جیم ِ گوش و، عین ِ چشم و، میم ِ فم            چون بود بی كاتبی؟ ای متهم

9.18             شمع، روشن بی ز گیراننده ای ؟                    یا به گیراننده ای، داننده ای

9.19             صنعتِ خوب، از كفِ شلّ ِ ضریر                       باشد اولی  یا ز گیرائی بصیر ؟

9.20             پس چو دانستی كه قهرت میكنند                   بر سرت دبوس ِ محنت میزنند

9.21             پس بكن دفعش، چو نمرودی به جنگ             سوی او كش در هوا  تیر ِ خدنگ

9.22             همچو اسپاه مُغول بر آسمان                         تیر میانداز، دفع نزع جان

9.23             یا گریز از وی، اگر تانی  بُرو                             چون روی؟ چون در كفِ اوئی گرو

9.24             در عدم بودی، نرستی از كفش                      از كف او چون رهی؟ ای دست خَوش

9.25             آرزو جُستن  بود  بُگریختن                               پیش عدلش  خون ِ تقوی ریختن

9.26             این جهان دام است و، دانه ش آرزو                 در گریز از دامها، روی آر  زو

9.27             چون چنین رفتی  بدیدی صد گشاد                 چون شدی در ضدّ ِ آن، دیدی فساد

9.28             * چون شدی در ضدّ، بدانی ضدّ آن                 ضدّ را از ضدّ شناسند ای جوان

9.29             * پس پیمبر گفت: استفت القلوب                  گر چه مفتیتان برون گوید خطوب

10. در بیان حدیث "استفت قلبک و لو افتاک المفتون"

10.1             گوش کن "استفت قلبک" از رسول                  گر چه مفتیّ برون گوید فصول

10.2             آرزو بگذار تا رحم آیدش                                   آزمودی كاین چنین می بایدش

10.3             چون نتانی جست، پس خدمت كنش               تا روی از حبس ِ او در  ُگلشنش

10.4             دَم به دَم چون تو مراقب می شوی                 داد می بینی و داور، ای غوی

10.5             ور ببندی چشم خود را ز احتجاب                     كار ِ خود را كی گذارد آفتاب ؟

10.6             * باز  ران سوی ایاز و رُتبتش                           وآن فضیلت در کمال ِ رفعتش

11. حسد بردن امیران بر ایاز و نمودن سلطان کیاست او را

11.1             چون امیران از حسد جوشان شدند                 عاقبت بر شاه خود طعنه زدند

11.2             كاین ایاز ِ تو ندارد سی خرد                             جامگی سی امیر  او چون بَرد ؟

11.3             شاه بیرون رفت با آن سی امیر                       سوی صحرا  و  ُكهستان صید گیر

11.4             كاروانی دید از دور آن ملك                              گفت میری را که: رو ای مؤتفك

11.5             رو بپرس آن كاروان را بر رصد                           كز كدامین شهر اندر میرسد ؟

11.6             رفت و پرسید و بیامد كه: ز  ری                      گفت: عزمش تا كجا؟ درماند  وی

11.7             دیگری را گفت: رو ای بو العلا                         باز پرس از كاروان كه: تا كجا ؟

11.8             رفت و آمد گفت: تا سوی یمن                        گفت: رختش چیست هان ای موتمن؟

11.9             ماند حیران، گفت بامیری دگر                          كه: برو  واپرس رختِ آن نفر

11.10          باز آمد گفت: از هر جنس هست                    اغلب آن  كاسه های رازی است

11.11          گفت: كی بیرون شدند از شهر ری؟                ماند حیران آن امیر ِ سُست پی

11.12          * آن دگر را گفت: رو واپرس هان                     تا که کی بودست نقل ِ کاروان

11.13          * باز گشت و گفت هفتم از رجب                    گفت: در ری چیست تسعیر؟ ای عجب!

11.14          * چون نمیدانست، دیگر دَم نزد                       شه فرستاد آن دگر را زان عدد

11.15          همچنین تا سی امیر و بیشتر                        سُست رای و ناقص، اندر كرّ و فر

11.16          هر یکی رفتند بهر یک سوال                          ناقص و عاجز ز ادراکِ کمال

11.17          گفت امیران را كه: من روزی جدا                     امتحان كردم ایاز خویش را

11.18          كه: بپرس آن كاروان را کز كجاست؟                 او برفت این جمله را پرسید راست

11.19          بی وصیت، بی اشارت، یك به یك                    حالشان دریافت  بی ریبی و شك

11.20          هر چه زین سی میر اندر سی مقام               كشف شد، زو  آن به یكدم شد تمام

12. مدافعۀ امرا آن حجت را به شبهۀ جبریانه و جواب دادن شاه ایشان را

12.1             پس بگفتندش امیران: كاین فنیست                از عنایتهاست، كار جهد نیست

12.2             قسمتِ حق است مَه را روی نغز                    دادۀ بخت است  ُگل را بوی نغز

12.3             * بلکه سلطان چون عنایت میکند                    از تفاخر خیمه بر مَه میزند

12.4             گفت سلطان: بلكه آنچ از نقش زاد                  ریع ِ تقصیر است و دخل ِ اجتهاد

12.5             ور نه آدم كی بگفتی با خدا ؟                          رَبَنا  انا ظلمنا نفسنا

12.6             خود بگفتی: كاین گناه از بَخت بود                    چون قضا این بود، حزم ما چه سود ؟

12.7             همچو ابلیسی كه گفت: أغویتنی                  تو شكستی جام و، ما را میزنی ؟

12.8             بل قضا حق است و، جهدِ بنده حق                 هین مباش اعور چو ابلیس ِ خلق

12.9             در تردّد مانده ایم اندر دو كار                            این تردّد كی بود بی اختیار ؟

12.10          این كنم یا آن كنم، كی گوید او؟                      كه دو دست و پاش بسته است، ای عمو

12.11          هیچ باشد این تردّد بر سرم ؟                         كه روم در بحر،  یا بالا پَرم ؟

12.12          این تردد هست كه  موصل روم ؟                    یا برای سِحر  تا بابل روم ؟

12.13          پس تردّد را بباید قدرتی                                  ور نه آن خنده بوَد  بر سبلتی

12.14          بر قضا كم نه بهانه  ای جوان                           جرم ِ خود را چون نهی بر دیگران ؟

12.15          خون  ُكند زید و  قصاص او به عمر؟                  می  خورد عمرو و، بر احمد حدّ ِ خمر؟

12.16          گِرد خود بر َگرد و  جُرم خود ببین                      جنبش از خود بین، تو از سایه مبین

12.17          كه نخواهد شد غلط پاداش ِ میر                      خصم را میداند آن میر ِ بصیر

12.18          تو عسل خوردی، نیاید تب  به غیر                   مزدِ روز ِ تو  نیاید شب به غیر

12.19          در چه كردی جهد  كان واتو نگشت ؟                تو چه كاریدی كه نامد ریع كشت ؟

12.20          فعل ِ تو، كان زاید از جان و تنت                        همچو فرزندی بگیرد دامنت

12.21          فعل را   در غیب صورت میكنند                       فعل دزدی را   نه داری میزنند ؟

12.22          دار  كی ماند به دزدی؟ لیك آن                        هست تصویر خدای غیب دان

12.23          در دل ِ شحنه چو حق الهام داد                       كاین چنین صورت بساز از بهر ِ داد

12.24          تا تو عالِم باشی و عادل قضا                          نامناسب چون دهد داور سزا ؟

12.25          چونكه حاكم این  ُكند اندر گزین                       چون كند حكم  احكم ِ این حاكمین ؟

12.26          چون بكاری جو، نروید غیر جو                          قرض تو كردی، ز كه خواهی گرو ؟

12.27          جُرم خود را بر كس دیگر منه                           گوش و هوش ِ خود بر این پاداش ده

12.28          جُرم بر خود نِه، كه تو خود كاشتی                   با جزا و عدل ِ حق  ُكن آشتی

12.29          رنج را باشد سبب بَد كردنی                           بَد ز فعل ِ خود شناس، از بخت نی

12.30          آن نظر در بخت، چشم احول كند                     كلب را كهدانی و كاهل كند

12.31          متهم كن نفس خود را، ای فتی                      متهم كم  ُكن جزای عدل را

12.32          توبه كن، مردانه سر آور به ره                          كه فمَن یعمل بمثقال ٍ یَره

12.33          در فسون ِ نفس  كم شو غرّه ای                    كافتابِ حق نپوشد ذره ای

12.34          هست آن ذرات جسمی  ای مفید                  پیش ِ این خورشیدِ جسمانی پدید

12.35          هست ذراتِ خواطر و افتكار                            پیش ِ خورشید حقایق آشكار

12.36          * پیش حق پیدا و، پیش تو نهان                      سرّ غیب است این، مکن فکری در آن

13. حكایت آن صیاد كه خود را در گیاه پیچیده بود و دستۀ گل و لاله  ُكلاله وار

 به سر نهاده تا مرغان گیاه پندارند، و دانستن آن مرغ زیرک آن را

13.1             رفت مرغی در میان ِ مرغزار                           بود آنجا دام از بهر شكار

13.2             دانۀ چندی نهاده بر زمین                                و آن صیاد آنجا نشسته در كمین

13.3             خویش را پیچیده در برگ و گیاه                        * وز  ُگل و لاله ورا بر سر کلاه

13.4             در کمین بنشسته و کرده نگاه *                     تا در افتد صیدِ بیچاره ز راه

13.5             مُرغك آمد سوی او از ناشناخت                      پس طوافی كرد و سوی مرد تاخت

13.6             گفت او را: كیستی ای سبز پوش؟                 در بیابان، در میان این وحوش ؟

13.7             گفت: مردی زاهدم من، مُنقطع                      با گیاه و برگ اینجا مقتنع

13.8             زهد و تقوی را  ُگزیدم دین و كیش                   زانكه می بینم اجل را پیش ِ خویش

13.9             مرگِ همسایه  مرا واعظ شده                       كسب و دكان ِ مرا برهم زده

13.10          چون به آخر فرد خواهم ماندن                         خو نباید كرد با هر مرد و زن

13.11          روی خواهم كرد آخر در لحد                            آن به آید كه  ُكنم  خو با احد

13.12          چون زَنَخ را بست خواهند، ای صنم                آن به آید كه زنخ كمتر زنم

13.13          ای به زربفت و كمر آموخته                             آخر استت جامۀ نادوخته

13.14          رو به خاك آریم  كز وی رُسته ایم                     دل چرا در بی وفایان بسته ایم ؟

13.15          جدّ و خویشانمان قدیمی  چار طبع                  ما به خویش ِ عاریت بستیم طمع

13.16          سالها هم صحبتی و هم دمی                       با عناصر داشت  جسم ِ آدمی

13.17          روح ِ او خود از نفوس و از عقول                       روح ِ اصل ِ خویش را كرده نكول

13.18          از نفوس و از عقول پُر صفا                              نامه میآید به جان، کای بی وفا

13.19          یاركان ِ پنج روزه یافتی                                    رو ز یاران ِ كهن بر تافتی !

13.20          كودكان هر چند در بازی خوشند                      شب كشانشان سوی خانه میكِشند

13.21          شُد برهنه  وقتِ بازی طفل ِ خُرد                     دزد ناگاهش قبا و كفش بُرد

13.22          آنچنان گرم او به بازی در فتاد                          كان كلاه و پیرهن رفتش ز یاد

13.23          شد شب و  بازی او شد بی مدد                    رو ندارد كه سوی خانه رود

13.24          نی شنیدی "انما الدنیا لعب" ؟                       باد دادی رخت و گشتی مرتعب

13.25          پیش از آنكه شب شود  جامه بجو                   روز را ضایع مكن در گفت وگو

13.26          من به صحرا خلوتی بُگزیده ام                         خلق را من دزد جامه دیده ام

13.27          نیم عمر از آرزوی دلستان                              نیم عمر از غصه های دشمنان

13.28          جُبه را بُرد آن،  ُكله را این ببُرد                         غرق بازی گشته ما چون طفل ِ خُرد

13.29          نك شبانگاهِ اجل نزدیك شد                            خل هذا اللعب بشك لا تعد

13.30          هین سوار توبه شو، در دُزد رَس                      جامه ها از دزد بستان  باز پس

13.31          مركب توبه عجایب مركب است                       بر فلك تازد به یك لحظه ز پست

13.32          لیك مركب را نگه میدار از آن                           كاو بدزدید آن قبایت ناگهان

13.33          تا ندزدد مركبت را نیز هم                                پاس دار این مركبت را  دم به دم

14. حكایت آن شخص كه دزدان قوچ او را بدزدیدند و بر آن

 قناعت نكردند به حیله جامه هاش را هم دزدیدند

14.1             آن یكی قچ داشت از پس می كشید              دزد قچ را بُرد و حبل او بُرید

14.2             چونكه آگه شد  دوان شد چپ و راست            تا بیابد كان قچ بُرده كجاست

14.3             بر سر چاهی بدید آن دزد را                            در فغان و گریه و واویلتا

14.4             گفت: نالان از چه ای  ای اوستاد؟                   گفت: همیان ِ زرم در چه فتاد

14.5             گر توانی در روی  بیرون كشی                        خُمس بدهم مر تو را با دل خوشی

14.6             * هست در همیان من پانصد درم                   گر کنی با من چنین لطف و کرم

14.7             صد درم بدهم تو را حالی به دست                  گفت با خود: این بهای دَه قچ است

14.8             گر دری در بسته شد، دَه در گشاد                  گر قچی شد، حق عوض  ُاشتر بداد

14.9             جامه ها بر كند و اندر چاه رفت                        جامه ها را هم ببرد آن دزد تفت

14.10          حازمی  باید كه ره تا دِه برَد                             حزم نبود، طمع  طاعون آورد

14.11          آن یكی دزدیست  فتنه سیرتی                      چون خیال او را به هر دم صورتی

14.12          كس نداند مكر او، الا خدا                               در خدا بگریز و، وا ره زین دغا

15. مناظرۀ مرغ با صیاد در ترهب و در معنی ترهبی كه مصطفی صلی اله علیه و آله

 نهی كرد از آن امّت خود را كه "لا رهبانیة فی الاسلام"

15.1             مُرغ گفتش: خواجه در خلوت مایست              دین ِ احمد را ترّهب نیك نیست

15.2             از ترّهب نهی فر