. مقدمه دفتر ششم

1.1                ای حیات دل، حسام الدین، بسی                  میل می جوشد به قسم ِ سادسی

1.2                گشت از جذبِ چو تو علامه ای                       در جهان گردان  حسامی نامه ای

1.3                * پیش کش بهر رضایت میکِشم                     در تمام مثنوی قِسم ِ ششم

1.4                پیش كش می آرمت، ای معنوی                    قسم ِ سادس، در تمام مثنوی

1.5                شش جهت را  نور دِه  زین شش صَحف           كی یطوف حوله من لم یطف ؟

1.6                عشق را با پنج و با شش كار نیست               مقصدِ او جز كه  جذبِ یار نیست

1.7                بو كه فیما بعد دستوری رسد                         رازهای گفتنی، گفته شود

1.8                با بیانی كآن بود نزدیكتر                                  زین كنایاتِ دقیق ِ مستتر

1.9                راز، جز با راز دان  انباز نیست                          راز اندر گوش ِ مُنكر  راز نیست

1.10             لیك  دعوت وارد است از كردگار                       با قبول و ناقبول، او را چه كار ؟

1.11             نوح  ُنه صد سال دعوت مینمود                       دم به دم  انكار ِ قومش میفزود

1.12             هیچ از گفتن عنان واپس كشید ؟                   هیچ اندر غار ِ خاموشی خزید ؟

1.13             زآنکه از بانگ و علالای سگان                         هیچ واگردد ز راهی  كاروان ؟

1.14             یا شب مهتاب، از غوغای سگ                       سُست گردد بدر را در سیر  تگ ؟

1.15             مَه فشاند نور و سگ عوعو كند                      هر كسی بر خلقتِ خود میتند

1.16             هر كسی را خدمتی داده قضا                        در خور ِ آن گوهرش، در ابتلا

1.17             چونكه نگذارد سگ آن بانگِ سقم                   من مَهَم، سیران خود را کی هلم ؟

1.18             چونكه سركه، سركگی افزون كند                   پس شكر را واجب  افزونی بود

1.19             قهر، سركه، لطف، همچون انگبین                  كاین دو باشد اصل ِ هر اسكنجبین

1.20             انگبین گر زآنکه كم باشد ز خل                        اندر آن اسكنجبین آید خلل

1.21             قوم  بر وی سركه ها میریختند                       نوح را  دریا فزون میریخت قند

1.22             قند او را بُد مدد از بحر ِ جود                            پس ز سركۀ اهل ِ عالم میفزود

1.23             واحدِ كالالف  كه بوَد؟ آن ولی                          بلكه صد قرن است آن عبد العلی

1.24             ُخم  كه از دریا در او راهی بود                         پیش ِ او  جیحونها زانو زند

1.25             خاصه آن دریا، كه دریاها همه                          چون شنیدند آن مثال و دمدمه

1.26             شد دهانشان تلخ زین شرم و  خجل               كه قرین شد نام ِ اعظم با اقل

1.27             در قران ِ این جهان  با آن جهان                         این جهان  از شرم میگردد جَهان

1.28             این عبارت تنگ و قاصر رتبت است                  ور نه خس را با اخص چه نسبت است ؟

1.29             زاغ در رز نعرۀ زاغان زند                                  بلبل از آواز خوش كی كم  ُكند ؟

1.30             پس خریدار است هر یك را جدا                       در مزادِ یفْعَل الله ما یشاء

1.31             ُنقل ِ خارستان غذای آتش است                     بوی  ُگل  قوتِ دماغ ِ سر خوش است

1.32             گر پلیدی پیش ِ ما رسوا بود                            خوك و سگ را شكـّر و حلوا بود

1.33             گر پلیدان این پلیدیها كنند                               آبها بر پاك كردن می تنند

1.34             * ور جهانی پُر شود از خار و خس                    آتشی محوش کند در یک نفس

1.35             گر چه ماران  زهر افشان میكنند                     ور چه تلخانمان پریشان میكنند

1.36             نحلها  بر كوه و كندو و شجَر                            مینهند از شهد  انبار ِ شكر

1.37             زهرها هر چند زهری میكنند                          زودتر  تریاقاتشان بر میكنند

1.38             این جهان جنگ است چون  ُكلّ بنگری             ذره با ذره  همچو دین  با كافری

1.39             آن یكی ذره همی پَرّد به چپ                          و آن دگر سوی یمین  اندر طلب

1.40             ذره ای بالا و  آن دیگر نگون                             جنگِ فعلیشان ببین اندر ركون

1.41             جنگِ فعلی هست از جنگِ نهان                     زین تخالف، آن تخالف را بدان

1.42             ذرّه ای  كاو محو شد در آفتاب                         جنگ او بیرون شد از وصف و حساب

1.43             چون ز ذرّه محو شد نفس و نفس                    جنگش اكنون  جنگِ خورشید است و بس

1.44             رفت از وی جنبش ِ طبع و سكون                     از چه؟ از "إِنّا إِلَیهِ راجعون"

1.45             ما به بحر ِ نور خود راجع شدیم                        و از رضاع اصل  مسترضع شدیم

1.46             در فروع راه، ای مانده ز غول                           لاف كم زن از اصول ِ بی اصول

1.47             جنگِ ما و صلح ِ ما در نور ِ عین                        نیست از ما، هست بَین الاصبعین

1.48             جنگِ فعلی، جنگِ طبعی، جنگِ قول               در میان ِ جزوها  حربیست هول

1.49             این جهان  زین جنگ قائم می بود                    در عناصر درنگر  تا حل شود

1.50             چار عنصر، چار استون قویست                       كه بر ایشان سقفِ دنیا مُستویست

1.51             هر ستونی  اِشكنندۀ آن دگر                          ُاستن آب  اِشكنندۀ آن شرر

1.52             پس بنای خلق بر اضداد بود                            لاجرم جنگی شدند از ضرّ و سود

1.53             هست احوالت خلافِ یکدگر                            هر یكی با هم مخالف در اثر

1.54             چونكه هر دم راه خود را میزنی                       با دگر كس  سازگاری چون كنی؟

1.55             موج ِ لشكرهای احوالت ببین                          هر یكی با دیگری در جنگ و كین

1.56             مینگر در خود چنین جنگِ گران                        پس چه مشغولی به جنگِ دیگران ؟

1.57             تا مگر زین جنگ، حقـّت واخرد                         در جهان ِ صلح ِ یك رنگت بَرد

1.58             آن جهان جز باقی و آباد نیست                        زآنكه تركیبِ وی از اضداد نیست

1.59             این تفانی از ضد آید  ضد را                             چون نباشد ضد، نبوَد جز بقا

1.60             نفی ضد كرد از بهشت آن بی نظیر                 كه نباشد شمس و ضدش زمهریر

1.61             هست بی رنگی اصول رنگها                          صلحها باشد اصول جنگها

1.62             آن جهان است اصل ِ این پُر غم وثاق               وصل باشد اصل هر هجر و فراق

1.63             این مخالف از چه آید وز کجا ؟                          وز چه زاید وحدت این اضداد را ؟

1.64             زآنكه ما فرعیم و، چار اضداد اصل                   خوی خود در فرع كرد ایجاد  اصل

1.65             گوهر جان  چون ورای فصلهاست                    خوی او این نیست، خوی كبریاست

1.66             جنگها بین  كان اصول صلح هاست                  چون نبی  كه جنگ او بهر خداست

1.67             * طرفه آن جنگی که اصل صلح هاست           شاد آن، کاین جنگ او بهر خداست

1.68             غالب است و چیر در هر دو جهان                    شرح این غالب نگنجد در دهان

1.69             آبِ جیحون را اگر نتوان كشید                          هم ز قدر تشنگی نتوان بُرید؟

1.70             گر شدی عطشان بحر معنوی                        فرجه ای كن در جزیرۀ مثنوی

1.71             فرجه كن چندان كه اندر هر نفس                    مثنوی را معنوی بینی و بس

1.72             باد،  َكه را، ز آبِ جو، چون وا  َكنَد                     آب، یك رنگی خود پیدا  ُكند

1.73             شاخه های تازۀ مرجان ببین                           میوه های رُسته ز آبِ جان ببین

1.74             چون ز حرف و صوت  دم  یكتا شود                  آن همه بگذارد و دریا شود

1.75             حرف گوی و، حرف نوش و، حرفها                   هر سه جان گردند اندر انتها

1.76             نان دهنده و، نان ستان و، نان ِ پاك                   ساده گردند از صُوَر، گردند خاك

1.77             لیك معنیشان بود در سه مقام                       در مراتب  هم ممیز  هم مدام

1.78             خاك شد صورت، ولی معنی نشد                   هر كه گوید شد،  تو گویش: نی نشد

1.79             در جهان روح هر سه منتظر                            گه ز صورت هارب و گه مستقر

1.80             * امر آید: در صور رو، در رود                            باز هم  ز امرش مجرد میشود

1.81             پس، "له الخلق" و  له الامرش  بدان                خلق صورت، امر ِ جان  راكب بر آن

1.82             راكب و مركوب در فرمان ِ شاه                         جسم بر درگاه و جان در بارگاه

1.83             چونكه خواهد كآب آید در سبو                         شاه گوید جیش جان را كه: اركبوا

1.84             باز جانها را چو خواهد بر علو                           بانگ آید از نقیبان كه: انزلوا

1.85             بعد از این باریك خواهد شد سخُن                   كم كن آتش، هیزمش افزون مكن

1.86             تا نجوشد دیگهای خُرد زود                              دیگِ ادراكات، خُرد است و فرود

1.87             پاك سبحانی كه سیبستان كند                       در غمام ِ حرفشان پنهان كند

1.88             زین غمام ِ صوت و حرف و گفت وگوی             پرده ای، كز سیب  ناید غیر  بو

1.89             باری، افزون كش تو این بو را به هوش             تا سوی اصلت برد بگرفته گوش

1.90             بو نگهدار و  بپرهیز از زُكام                              تن بپوش از باد و بودِ سردِ عام

1.91             تا نینداید مشامت از اثر                                  ای هواشان از زمستان سردتر

1.92             چون جمادند و، فسرده و، تن شگرف              میجهد انفاسشان از تلّ برف

1.93             چون زمین  زین برف در پوشد كفن                   تیغ خورشید حسام الدین بزن

1.94             هین بر آر از شرق سیف الله را                       گرم كن ز آن شرق این درگاه را

1.95             برف را خنجر زند آن آفتاب                               سیلها ریزد ز  ُكه ها بر  ُتراب

1.96             زانكه لا شرقی و لا غربیست او                     با منجم روز و شب حربیست او

1.97             كه چرا جز من نجوم بی هدی                         قبله كردی از لئیمی و عمی ؟

1.98             ناخوشت آید مقال آن امین                             در نبی كه لا أُحِبُّ الآفلین

1.99             از قزح، در پیش مه بستی كمر                       ز آن همی رنجی ز انشَقَّ القمر

1.100          منكری این را كه "شمسُ كوّرَت"                     شمس پیش توست عالی مرتبت

1.101          از ستاره دیده تصریفِ هوا                               ناخوشت آید "إذا النجم هوی "

1.102          خود موثرتر نباشد مه ز  نان                             ای بسا نانی كه ریزد عِرق ِ جان

1.103          خود موثرتر نباشد زُهره ز آب                           ای بسا آبا  كه كرد او تن خراب

1.104          مِهر او در جان توست و  پندِ دوست                 میزند بر گوش تو بیرون ِ پوست

1.105          پند ما  در تو نگیرد، ای فلان                            پند تو در ما نگیرد هم، بدان

1.106          جز مگر مفتاح خاص آید ز دوست                    كه "مقالید السماوات"  آن ِ اوست

1.107          این سخن همچون ستاره ست و قمر              لیك بی فرمان حق  ندهد اثر

1.108          این ستاره  بی جهت  تاثیر او                          میزند بر گوشهای وحی جو

1.109          كه بیائید از جهت تا بی جهات                          تا ندَراند شما را گرگِ مات

1.110          آنچنان كه لمعۀ دُر پاش اوست                        شمس ِ دنیا در صفت خفاش ِ اوست

1.111          هفت چرخ ِ ازرقی  در  رقّ اوست                   پیكِ ماه اندر تب و در دقّ اوست

1.112          زُهره چنگ مسئلت در وی زده                        مشتری  با نقدِ جان  پیشش شده

1.113          در هوای پای بوس ِ او زُحَل                             لیك، خود را می نبیند آن محل

1.114          دست و پا  مریخ  چندین خَست از او               و آن عطارد صد قلم بشكست از او

1.115          با منجم، این همه انجم به جنگ                     كای رها كرده تو جان، بُگزیده رنگ

1.116          جان وی است و، ما همه نقش و رقوم            كوكبِ هر فكر او  جان ِ نجوم

1.117          فكر كو؟ آنجا همه نور است پاك                       بهر توست این لفظِ فكر، ای فكرناك

1.118          هر ستاره خانه دارد بر علا                              هیچ خانه درنگنجد نجم ِ ما

1.119          جان ِ بیسو در مكان كی در رود ؟                     نور ِ نامحدود را  حد كی بود ؟

1.120          لیك تمثیلی و تصویری كنند                            تا كه دریابد ضعیفی عشقمند

1.121          مثل نبود، لیك آن باشد مثیل                          تا كند عقل ِ محمد را گسیل

1.122          عقل ِ سر تیز است، لیكن پای سُست            زانكه دل ویران شدست و، تن درست

1.123          عقلشان در عقل ِ دنیا  پیچ پیچ                       فكرشان  در ترك شهوت،  هیچ هیچ

1.124          صدرشان در وقتِ دعوی  همچو شرق            صبرشان در وقتِ تقوی  همچو برق

1.125          عالِمی، اندر هنرها خود نماست                     همچو عالم بی وفا  وقتِ وفاست

1.126          وقتِ خود بینی نگنجد در جهان                        در گلو و معده  ُگم گشته چو نان

1.127          این همه اوصافشان  نیكو شود                       بَد نماند، چونكه نیكو جو شود

1.128          گر منی  َگنده بود همچون منی                      چون به جان پیوست  یابد روشنی

1.129          هر جمادی  كاو كند رو در نبات                        از درختِ بختِ او روید حیات

1.130          هر نباتی كاو به جان رو آورد                            خضروار از چشمۀ حیوان خورد

1.131          باز، جان چون رو سوی جانان نهد                     رخت را در عمر ِ بی پایان نهد

2. سؤال کردن سائلی از واعظی که: مرغی بر سر ِ بارو نشست، از سر و دُمّ او کدام فاضل تر است؟

 و جواب دادن واعظ  سائل را

2.1                واعظی را گفت روزی سائلی                         كای تو منبر را سنی تر قایلی

2.2                یك سؤال استم، بگو ای ذو لباب                     اندر این مجلس  سؤالم را جواب

2.3     &nbs