دفتر پنجم

1.              مقدمه دفتر پنجم

1.1                شه حسام الدین كه نور انجم است            طالب آغاز سفر پنجم است

1.2                ای ضیاء الحق حسام الدین ِ راد                  اوستادان صفا را اوستاد

1.3                گر نبودی، خلق محجوب و كثیف                  ور نبودی، حلقها تنگ و ضعیف

1.4                در مَدیحَت، دادِ معنی دادمی                      غیر این منطق، لبی بگشادمی

1.5                لیك لقمۀ باز، آن ِ صعوه نیست                    چاره اكنون، آب و روغن كردَنیست

1.6                شرح ِ تو غیب است با اهل جهان                همچو راز ِ عشق دارم در نهان

1.7                مدح ِ تو حیف است با زندانیان                     گویم اندر مجمع روحانیان

1.8                مدح، تعریف است و تخریق ِ حجاب              فارغ است از مدح و تعریف آفتاب

1.9                مادح ِ خورشید، مَدّاح خود است                 كه دو چشمم روشن و نامرمد است

1.10             ذمّ ِ خورشید جهان، ذم ِ خود است              كه دو چشمم كور و تاریك و بَد است

1.11             تو ببخشا بر كسی كاندر جهان                    شد حسودِ آفتابِ كامران

1.12             تاندش پوشید هیچ از دیده ها ؟                  و ز طراوت دادن ِ پوسیده ها ؟

1.13             یا ز نور بی حدش تانند كاست ؟                   یا به دفع جاهِ او تانند خاست ؟

1.14             هر كسی كاو حاسدِ كیهان بود                   آن حسد، خود مرگِ جاویدان بود

1.15             قدر تو بگذشت از دركِ عقول                       عقل اندر شرح تو، شد بوالفضول

1.16             گر چه عاجز آمد این عقل از بیان                 عاجزانه جنبشی باید در آن

1.17             ان شیئا كله لا یدرك                                   اعلموا ان كله لا یترك

1.18             گر چه نتوان خورد طوفان ِ سحاب                 كی توان كردن به تركِ خوردِ آب ؟

1.19             * آب دریا را اگر نتوان کشید                        هم به قدر تشنگی باید چشید

1.20             راز را، گر می نیاری در میان                        دركها را تازه كن از قشر ِ آن

1.21             نطقها نسبت به تو  قشر است، لیك           پیش ِ دیگر فهم ها، مغز است نیك

1.22             آسمان، نسبت به عرش آمد فرود               ور نه بس عالیست سوی خاكِ تود

1.23             من بگویم وصفِ تو، تا ره برند                      پیش از آن، كز فوتِ آن حسرت خورند

1.24             نور ِ حقیّ و، به حق، جذابِ جان                  خلق در  ُظلماتِ  وَهمَند و گمان

1.25             شرط، تعظیم است، تا این نور ِ خَوش          گردد این بی دیدگان را سُرمه كش

1.26             * نور یابد مُستعدِ تیز گوش                         كاو نباشد عاشق ظلمت چو موش

1.27             نور میکـَش، ای حریف تیز گوش                  گر نه ای چون موش، در ظلمت مکوش

1.28             سست چشمانی كه شب جولان كنند        كی طوافِ مشعلۀ ایمان كنند ؟

1.29             نكته های مشكل ِ باریك، شد                     بندِ طبعی، كاو ز دین تاریك شد

1.30             تا بر آراید هنر را تار و پود                             چشم در خورشید نتواند گشود

1.31             همچو نخلی بر نیارد شاخها                        كرده موشانه، زمین، سوراخها

1.31

2.              تفسیر آیه کریمه فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّیرِ فَصُرْهُنَّ إِلَیكَ الَخ

2.1                چار وصف است، این بشر را، دل فشار        چار میخ عقل گشته این چهار

2.2                تو خلیل وقتی ای خورشیدِ هُش                این چهار اطیار ِ رَه زن را بكـُش

2.3                زانكه هر مرغی از اینها، زاغ وَش                هست عقل عاقلان را دیده كش

2.4                چار وصف تن، چو مرغان خلیل                    ِبسمِل ایشان دهد جان را سَبیل

2.5                ای خلیل، اندر خلاص نیك و بد                    سر ببرشان، تا رهد پاها ز سَد

2.6                ُكل توئی و، جملگان، اجزای تو                    بر گشا كه هست پاشان، پای تو

2.7                از تو، عالم، روح زاری میشود                     پشتِ صد لشكر، سواری میشود

2.8                زآنكه این تن شد مقام چار خو                     نامشان شد چار مرغ ِ فتنه جو

2.9                خلق را گر زندگی خواهی  َابَد                    سَر ببُر زین چار مرغ ِ شوم ِ بَد

2.10             بازشان زنده كن از نوع دگر                          كه نباشد بعد از آن  ز ایشان ضرر

2.11             چار مرغ ِ معنویّ راه زن                              كرده اند اندر دل خلقان وطن

2.12             چون امیر جملۀ دلها شوی                          اندر این دوران خلیفۀ حق توئی

2.13             سر ببر این چار مرغ زنده را                         سرمدی كن عمر ناپاینده را

2.14             بط ّ و، طاوس است و، زاغ است و، خروس   این مثال چار خُلق اندر نفوس

2.15             بط، حرص است و، خروس آن شهوت است   جاه چون طاوس و، زاغ امنیت است

2.16             مُنیتش آنكه بود امّید ساز                           طامع تأبید، یا عمر ِ دراز

2.17             بط ّ، حرص آمد، كه نوكش در زمین              در تر و در خشك میجوید دفین

2.18             یك زمان نبود مُعطل آن گلو                         نشنود از حكم، جز امر ِ "كلوا"

2.19             همچو یغماچی كه خانه ای میكند               زود زود انبان خود پُر میكند

2.20             اندر انبان میفشارد نیك و بد                        دانه های دُرّ و حبّاتِ نخود

2.21             تا مبادا یاغئی آید دگر                                 می فشارد در جوال، او خشك و تر

2.22             وقت تنگ و، فرصت اندك، او مخوف             در بغل زد، هر چه زوتر، بی وقوف

2.23             اعتمادش نیست بر سلطان ِ خویش            كه مبادا طامعی آید به پیش

2.24             لیك مؤمن، ز اعتمادِ آن حیات                      می كند غارت به مهل و با انات

2.25             ایمن است از فوت و از یاغی كه او              می شناسد قهر شه را بر عدو

2.26             ایمن است از خواجه تاشان ِ دگر                 كه نیایندش مزاحم، صرفه بر

2.27             عدل شه را دید در ضبطِ حشم                    كه نیارد كرد، كس بر كس ستم

2.28             لاجرم نشتابد و ساكن بود                          از فوات حظ ّ خود آمن بود

2.29             بس تأنی دارد و صبر و شكیب                    چشم سیر و موقن است و پاك جیب

2.30             كاین تأنی، پرتو رحمان بود                           و آن شتاب از هزۀ شیطان بود

2.31             زآنكه شیطانش بترساند ز فقر                    بارگیر صبر را، بكشد بعقر

2.32             از نبی بشنو كه شیطان در وعید                 میكند تهدیدت از فقر شدید

2.33             تا خوری زشت و، بری زشت از شتاب         نی مروّت، نی تأنی، نی ثواب

3.              در سبب ورود این حدیث مصطفی صلوات اللَّه علیه

 كه الكافر یاكل فی سبعه امعاء و المؤمن یاكل فی معاء واحد

3.1                لاجرم كافر خورد در هفت بطن                    دین و دل باریك و لاغر، زفت بطن

3.2                كافران مهمان پیغمبر شدند                        وقت شام ایشان به مسجد آمدند

3.3                كامدیم ای شاه ما اینجا قنق                      ای تو مهمان دار ِ سكان افق

3.4                بی نوائیم و رسیده ما ز دور                        هین بیفشان بر سر ما فضل و نور

3.5                رو به یاران کرد آن سلطان ِ راد                     دستگیر جمله شاهان و عباد

3.6                گفت: ای یاران ِ من قسمت كنید                كه شما پُر از من و خوی منید

3.7                پُر بود اجسام هر لشكر ز شاه                    ز آن زنند آن تیغ بر اعدای جاه

3.8                تو به خشم شه زنی آن تیغ ها                   ور نه بر اخوان چه خشم آید تو را ؟

3.9                بر برادر، بی گناهی میزنی                         عكس خشم ِ شاه، گرز ِ  دَه منی

3.10             شه یكی جان است و، لشكر پُر از او           روح چون آب است و، این اجسام  جو

3.11             آبِ روح ِ شاه، اگر شیرین بود                      جمله جوها پُر ز آب خوش شود

3.12             كه رعیت دین شه دارند و بس                     این چنین فرمود سلطان ِ عبس

3.13             هر یكی یاری، یكی مهمان گزید                 در میان یك زفت بود و، بی ندید

3.14             جسم ِ ضخمی داشت، كس او را نبرد         ماند در مسجد، چو اندر جام  دُرد

3.15             مصطفی بُردش، چو واماند از همه              هفت بُز بُد شیر ده اندر رمه

3.16             كه مقیم خانه بودندی بُزان                         بهر دوشیدن برای وقتِ خوان

3.17             نان و آش و شیر آن هر هفت بُز                  خورد آن بو قحط اعوج ابن غزّ

3.18             جمله اهل بیت خشم آلو شدند                  كه همه در شیر بُز طامع بُدند

3.19             معده طبلی خوار همچون طبل كرد              قسم هجده آدمی را او بخورد

3.20             وقت خفتن رفت و در حجره نشست            پس كنیزك از غضب در را ببست

3.21             از برون زنجیر در را در فكند                          كه از او بُد خشمگین و دردمند

3.22             گبر را در نیمه شب یا صبحدم                     بس تقاضا آمد و دردِ شكم

3.23             از فراش خویش سوی در شتافت                دست بر در چون نهاد، او بسته یافت

3.24             در گشادن حیله كرد آن حیله ساز                نوع نوع و خود نشد آن بند باز

3.25             شد تقاضا بر تقاضا، خانه تنگ                     ماند او حیران و بی درمان و دنگ

3.26             حیله ای كرد و به خواب اندر خزید                خویش را در خواب و در ویرانه دید

3.27             زآنكه ویرانه بُد اندر خاطرش                        شد به خواب اندر همانجا منظرش

3.28             خویش در ویرانۀ خالی چو دید                      او چنان محتاج، هم در حال رید

3.29             گشت بیدار و بدید آن جامه خواب                پُر حَدَث، دیوانه شد از اضطراب

3.30             ز اندرون او بر آمد صد خروش                      از چنین رسوائی بی خاك پوش

3.31             گفت: خوابم بدتر از بیداریم                         كه خورم زآنسان و زینسان میریم

3.32             بانگ می زد  وا ثبورا  وا ثبور                        آنچنان كه كافران روز نشور

3.33             منتظر كه، كی شود این شب به سر؟         تا بر آید از گشادن بانگِ در

3.34             تا گریزد او چو تیری از كمان                         تا نبیند هیچ كس او را چنان

3.35             قصه بسیار است، كوته می كنم                 باز شد آن در، رهید از درد و غم

4.              در ِ حجره گشادن مصطفی علیه الصلاة و السلام

 بر مهمان و خود را پنهان كردن تا خجل نشود

4.1                مصطفی صبح آمد و در را گشاد                 صبح آن گمراه را، او راه داد

4.2                در گشاد و گشت پنهان مصطفی                تا نگردد شرمسار آن مبتلا

4.3                تا برون آید، رود گستاخ او                           تا نبیند در گشا را، پشت و رو

4.4                یا نهان شد در پس چیزی و یا                      از وی اش پوشید دامان خدا

4.5                صِبْغَةَ الله، گاه پوشیده كند                         پردۀ بی چون بر آن ناظر تند

4.6                تا نبیند خصم را پهلوی خویش                     قدرت قادر از آن بیش است، بیش

4.7                مصطفی میدید احوال شبش                     لیك مانع بود فرمان رَبَش

4.8                تا كه پیش از خبط، بگشاید رهی                 تا نیفتد ز آن فضیحت در چهی

4.9                لیك، حكمت بود و، امر آسمان                    تا ببیند خویشتن را او چنان

4.10             بس عداوتها كه آن یاری بود                        بس خرابیها كه معماری بود

4.11             * چونکه کافر باب را بگشاده دید                  نرم نرمک از کمین بیرون جهید

4.12             جامه خواب ِ  پر حَدَث را، یك فضول              قاصدا، آورد در پیش رسول

4.13             كه "چنین كردست مهمانت، ببین"               خنده ای زد "رَحْمَةً للعالمین"

4.14             كه بیاور مطهره اینجا به پیش                      تا بشویم جمله را با دستِ خویش

4.15             هر كسی می جست: كز بهر خدا              جان ما و جسم ما قربان تو را

4.16             ما بشوئیم این حدث را، تو بهل                   كار دست است این، نه كار جان و دل

4.17             ای لَعَمْرُكَ مر تو را حق عمر خواند              پس خلیفه كرد و بر كرسی نشاند

4.18             ما برای خدمت تو میزئیم                            چون تو خدمت میكنی، پس ما کئیم ؟

4.19             گفت: میدانم، ولیك این ساعتیست            كاندر این شستن به خویشم، حكمتیست

4.20             منتظر بودند كاین قول نبی ست                  تا پدید آید كه این اسرار چیست

4.21             او به جد می شست آن احداث را               خاص ز امر حق، نه تقلید و ریا

4.22             كه دلش می گفت: كاین را تو بشو              كه در اینجا هست حكمت، تو به تو

5.              در سبب رجوع كردن آن کافر به خانۀ مصطفی صلی الله علیه و آله

 در آن ساعت كه مصطفی بالین ملوث او را به دست خود می شست و خجل شدن او،

 و جامه چاك كردن و نوحۀ او بر خود و بر حال خود

5.1                كافرك را هیكلی بد یادگار                           یاوه دید آن را و گشت او بی قرار

5.2                گفت: آن حجره كه شب جا داشتم              هیكل آنجا بی خبر بگذاشتم

5.3                گر چه شرمین بود، شرمش  حرص بُرد    حرص اژدرهاست، نی چیزیست خُرد

5.4                از پی هیكل شتاب اندر دوید                       در وثاق مصطفی، و آنحال دید

5.5                كان "ید الله"، آن حدث با دستِ خَود             خوش همی شوید، كه دورش چشم بَد

5.6                هیكلش از یاد رفت و شد پدی