دیوان شمس تبریزی (غزلیات)
2001 - 2500
2001
دم ده و عشوه ده ای دلبر سیمین بر من که دمم بی دم تو چون اجل آمد بر من
دل چو دریا شودم چون گهرت درتابد سر به گردون رسدم چونک بخاری سر من
خنک آن دم که بیاری سوی من باده لعل بدرخشد ز شرارش رخ همچون زر من
زان خرابم که ز اوقاف خرابات توام در خرابی است عمارت شدن مخبر من
شاهد جان چو شهادت ز درون عرضه کند زود انگشت برآرد خرد کافر من
پیش از آنک به حریفان دهی ای ساقی جمع از همه تشنه ترم من بده آن ساغر من
بنده امر توام خاصه در آن امر که تو گوییم خیز نظر کن به سوی منظر من
هین برافروز دلم را تو به نار موسی تا که افروخته ماند ابدا اخگر من
من خمش کردم و در جوی تو افکندم خویش که ز جوی تو بود رونق شعر تر من
2002
تو سبب سازی و دانایی آن سلطان بین آنچ ممکن نبود در کف او امکان بین
آهن اندر کف او نرمتر از مومی بین پیش نور رخ او اختر را پنهان بین
نم اندیشه بیا قلزم اندیشه نگر صورت چرخ بدیدی هله اکنون جان بین
جان بنفروختی ای خر به چنین مشتریی رو به بازار غمش جان چو علف ارزان بین
هر کی بفسرد بر او سخت نماید حرکت اندکی گرم شو و جنبش را آسان بین
خشک کردی تو دماغ از طلب بحث و دلیل بفشان خویش ز فکر و لمع برهان بین
هست میزان معینت و بدان می سنجی هله میزان بگذار و زر بی میزان بین
نفسی موضع تنگ و نفسی جای فراخ می جان نوش و از آن پس همه را میدان بین
سحر کرده ست تو را دیو همی خوان قل اعوذ چونک سرسبز شدی جمله گل و ریحان بین
چون تو سرسبز شدی سبز شود جمله جهان اتحادی عجبی در عرض و ابدان بین
چون دمی چرخ زنی و سر تو برگردد چرخ را بنگر و همچون سر خود گردان بین
ز آنک تو جزو جهانی مثل کل باشی چونک نو شد صفتت آن صفت از ارکان بین
همه ارکان چو لباس آمد و صنعش چو بدن چند مغرور لباسی بدن انسان بین
روی ایمان تو در آیینه اعمال ببین پرده بردار و درآ شعشعه ایمان بین
گر تو عاشق شده ای حسن بجو احسان نی ور تو عباس زمانی بنشین احسان بین
لابه کردم شه خود را پس از این او گوید چونک دریاش بجوشد در بی پایان بین
2003
همه خوردند و بخفتند و تهی گشت وطن وقت آن شد که درآییم خرامان به چمن
دامن سیب کشانیم سوی شفتالو ببریم از گل تر چند سخن سوی سمن
نوبهاران چون مسیحی است فسون می خواند تا برآیند شهیدان نباتی ز کفن
آن بتان چون جهت شکر دهان بگشادند جان به بوسه نرسد مست شد از بوی دهن
تاب رخسار گل و لاله خبر می دهدم که چراغی است نهان گشته در این زیر لگن
برگ می لرزد و بر شاخ دلم می لرزد لرزه برگ ز باد و دلم از خوب ختن
دست دستان صبا لخلخه را شورانید تا بیاموخت به طفلان چمن خلق حسن
باد روح قدس افتاد و درختان مریم دست بازی نگر آن سان که کند شوهر و زن
ابر چون دید که در زیر تتق خوبانند برفشانید نثار گهر و در عدن
چون گل سرخ گریبان ز طرب بدرانید وقت آن شد که به یعقوب رسد پیراهن
چون عقیق یمنی لب دلبر خندید بوی یزدان به محمد رسد از سوی یمن
چند گفتیم پراکنده دل آرام نیافت جز بر آن زلف پراکنده آن شاه زمن
2004
شیرمردا تو چه ترسی ز سگ لاغرشان برکش آن تیغ چو پولاد و بزن بر سرشان
چون ملک ساخته خود را به پر و بال دروغ همه دیوند که ابلیس بود مهترشان
همه قلبند و سیه چون بزنی بر سر سنگ هین چرا غره شدستی تو به سیم و زرشان
2005
چه نشستی دور چون بیگانگان اندرآ در حلقه دیوانگان
شرم چه بود عاشقی و آن گاه شرم جان چه باشد این هوس و آن گاه جان
می فروشد او به جانی بوسه ای رو بخر کان رایگان است رایگان
آنک عشقش خانه ها برهم زده ست آمد اندر خانه همسایگان
کف برآورده ست این دریا ز عشق سر فروکرده ست آن مه ز آسمان
ای ببسته خواب ها امشب بیا خواب ما را بین چو وصلت بی نشان
هر شهی را بندگانش حارسند شاه ما مر بندگان را پاسبان
شاه ما از خواب و بیداری برون در میان جان ما دامن کشان
اندر این شب می نماید صورتی مشعله در دست یا رب کیست آن
خواب جست و شورش افزودن گرفت یاد آمد پیل را هندوستان
آتش عشق خدا بالا گرفت تیر تقدیر خدا جست از کمان
دانه ای کان در زمین غیب بود سر زد و همچون درختی شد عیان
برق جست و آتشی زد در درخت آتش و برق شگرف بی امان
سبزتر می شد ز آتش آن درخت می شکفت از برق و آتش گلستان
این درختان سبز از آتش شوند آب دارد این درختان را زبان
تا تویی پیدا نهان گردد درخت او شود پیدا چو تو گردی نهان
شمس تبریز است باغ عشق را هم طراوت هم نما هم باغبان
2006
هر کجا که پا نهی ای جان من بردمد لاله و بنفشه و یاسمن
پاره گل برکنی بر وی دمی بازگردد یا کبوتر یا زغن
در تغاری دست شویی آن تغار ز آب دست تو شود زرین لگن
بر سر گوری بخوانی فاتحه بوالفتوحی سر برآرد از کفن
دامنت بر چنگل خاری زند چنگلش چنگی شود با تن تنن
هر بتی را که شکستی ای خلیل جان پذیرد عقل یابد زان شکن
تا مه تو تافت بر بداختری سعد اکبر گشت و وارست از محن
هر دمی از صحن سینه برجهد همچو آدم زاده ای بی مرد و زن
وآنگه از پهلوی او وز پشت او پر شوند آدمچگان اندر زمن
خواستم گفتن بر این پنجاه بیت لب ببستم تا گشایی تو دهن
2007
شاه ما باری برای کاهلان گنج می بخشد به هر دم رایگان
الصلا یاران به سوی تخت شاه گنج بی رنج است و سود بی زیان
چشم دل داند چه دید از کحل او نور و رحمت تا به هفتم آسمان
خود چه باشد پیش او هفت آسمان بر مثال هفت پایه نردبان
ای به صورت خردتر از ذره ای وی به معنی تو جهان اندر جهان
ای خمیده چون کمان از غم ببین صد هزاران صف شکسته زین کمان
در نشان جویی تو گشته چارچشم وآنگه اندر کنج چشمت صد نشان
هر نشانی چون رقیب نیکخواه می برندت تا به حضرت کشکشان
2008
می بده ای ساقی آخرزمان ای ربوده عقل های مردمان
خاکیان زین باده بر گردون زدند ای می تو نردبان آسمان
بشکن از باده در زندان غم وارهان جان را ز زندان غمان
تن به سان ریسمان بگداخته جان معلق می زند بر ریسمان
ترک ساقی گشت در ده کس نماند گرگ ماند و گوسفند و ترکمان
چون رسید این جا گمانم مست شد دل گرفته خوش بغل های گمان
2009
نک بهاران شد صلا ای لولیان بانگ نای و سبزه و آب روان
لولیان از شهر تن بیرون شوید لولیان را کی پذیرد خان و مان
دیگران بردند حسرت زین جهان حسرتی بنهیم در جان جهان
با جهان بی وفا ما آن کنیم هرچ او کرده ست با آن دیگران
تا حریف خود ببیند او یکی امتحان او بیابد امتحان
نی غلط گفتم جهان چون عاشق است او به جان جوید جفای نیکوان
جان عاشق زنده از جور و جفاست ای مسلمان جان که را دارد زیان
راه صحرا را فروبست این سخن کس نجوید راه صحرا را دهان
تو بگو دارد دهان تنگ یار با لب بسته گشاد بی کران
هر که بر وی آن لبان صحرا نشد او نه صحرا داند و نی آشیان
هر که بر وی زان قمر نوری نتافت او چه بیند از زمین و آسمان
هر کسی را کاین غزل صحرا شود عیش بیند زان سوی کون و مکان
2010
بشنو از دل نکته های بی سخن و آنچ اندر فهم ناید فهم کن
در دل چون سنگ مردم آتشی است کو بسوزد پرده را از بیخ و بن
چون بسوزد پرده دریابد تمام قصه های خضر و علم من لدن
در میان جان و دل پیدا شود صورت نو نو از آن عشق کهن
چون بخوانی والضحی خورشید بین کان زر بین چون بخوانی لم یکن
2011
جان جان هایی تو جان را برشکن کس تویی دیگر کسان را برشکن
گوهر باقی درآ در دیده ها سنگ بستان باقیان را برشکن
ز آسمان حق بتاب ای آفتاب اختران آسمان را برشکن
غیب دان کن سینه های خلق را سینه های عیب دان را برشکن
بانشان از بی نشان پرده شده بی نشانی هر نشان را برشکن
روز مطلق کن شب تاریک را بارنامه پاسبان را برشکن
شمس تبریز آفتابی آفتاب شمع جان و شمعدان را برشکن
2012
ای دلارام من و ای دل شکن وی کشیده خویش بی جرمی ز من
از نظر رفتی ز دل بیرون نه ای ز آنک تو شمعی و جان و دل لگن
جان من جان تو جانت جان من هیچ کس دیده ست یک جان در دو تن
زندگی ام وصل تو مرگم فراق بی نظیرم کرده ای اندر دو فن
بس بجستم آب حیوان خضر گفت بی وصالش جان نیابی جان مکن
غم نیارد گرد غمگین تو گشت ور بگردد بایدش گردن زدن
جان ها زان گرد تو گرددهمی جان ادیم و تو سهیل اندر یمن
بهر تو گفته ست منصور حلاج یا صغیر السن یا رطب البدن
شیر مست شهد تو گشت و بگفت یا قریب العهد من شرب اللبن
پیش مستان تو غم را راه نیست فکرت و غم هست کار بوالحسن
هر کی در چاه طبیعت مانده است چاره اش نبود ز فکر چون رسن
چونک برپرید کاسد گشت حبل چون یقینی یافت کاسد گشت ظن
همزبان بی زبانان شو دلا تا به گفت و گو نباشی مرتهن
2013
ساقیا برخیز و می در جام کن وز شراب عشق دل را دام کن
نام رندی را بکن بر خود درست خویشتن را لاابالی نام کن
چرخ گردنده تو را چون رام شد مرکب بی مرکبی را رام کن
آتش بی باکی اندر چرخ زن خاک تیره بر سر ایام کن
مذهب زناربندان پیشه گیر خدمت کاووس و آذرنام کن
2014
راز چون با من نگوید یار من بند گردد پیش او گفتار من
عذر می گوید که یعنی خامشم با تو می گوید دل هشیار من
با کسی دیگر زبان گردد همه سر خود می گوید و اسرار من
در گمان افتد دلم زین واقعه این دل ترسان بدپندار م