دیوان شمس تبریزی (غزلیات)

1501 - 2000

1501

منم فتنه هزاران فتنه زادم                                             به من بنگر که داد فتنه دادم

ز من مگریز زیرا درفتادی                                                 بگو الحمدلله درفتادم

عجب چیزی است عشق و من عجبتر                            تو گویی عشق را خود من نهادم

بیا گر من منم خونم بریزید                                              که تا خود من نمردم من نزادم

نگویم سر تو کان غمز باشد                                            ولی ناگفته بندی برگشادم

 

1502

ز زندان خلق را آزاد کردم                                                روان عاشقان را شاد کردم

دهان اژدها را بردریدم                                                    طریق عشق را آباد کردم

ز آبی من جهانی برتنیدم                                                پس آنگه آب را پرباد کردم

ببستم نقش ها بر آب کان را                                          نه بر عاج و نه بر شمشاد کردم

ز شادی نقش خود جان می دراند                                   که من نقش خودش میعاد کردم

ز چاهی یوسفان را برکشیدم                                         که از یعقوب ایشان یاد کردم

چو خسرو زلف شیرینان گرفتم                                       اگر قصد یکی فرهاد کردم

زهی باغی که من ترتیب کردم                                       زهی شهری که من بنیاد کردم

جهان داند که تا من شاه اویم                                          بدادم داد ملک و داد کردم

جهان داند که بیرون از جهانم                                           تصور بهر استشهاد کردم

چه استادان که من شهمات کردم                                   چه شاگردان که من استاد کردم

بسا شیران که غریدند بر ما                                            چو روبه عاجز و منقاد کردم

خمش کن آنک او از صلب عشق است                           بسستش اینک من ارشاد کردم

ولیک آن را که طوفان بلا برد                                            فروشد گر چه من فریاد کردم

مگر از قعر طوفانش برآرم                                               چنانک نیست را ایجاد کردم

برآمد شمس تبریزی بزد تیغ                                           زبان از تیغ او پولاد کردم

 

1503

غلامم خواجه را آزاد کردم                                              منم کاستاد را استاد کردم

منم آن جان که دی زادم ز عالم                                       جهان کهنه را بنیاد کردم

منم مومی که دعوی من این است                                 که من پولاد را پولاد کردم

بسی بی دیده را سرمه کشیدم                                    بسی بی عقل را استاد کردم

منم ابر سیه اندر شب غم                                             که روز عید را دلشاد کردم

عجب خاکم که من از آتش عشق                                   دماغ چرخ را پرباد کردم

ز شادی دوش آن سلطان نخفته ست                             که من بنده مر او را یاد کردم

ملامت نیست چون مستم تو کردی                                اگر من فاشم و بیداد کردم

خمش کن کآینه زنگار گیرد                                              چو بر وی دم زدم فریاد کردم

 

1504

حسودان را ز غم آزاد کردم                                             دل گله خران را شاد کردم

به بیدادان بدادم داد پنهان                                               ولی در حق خود بیداد کردم

چو از صبرم همه فریاد کردند                                          چنان باشد که من فریاد کردم

مرا استاد صبر است و از این رو                                      خلاف مذهب استاد کردم

جهانی که نشد آباد هرگز                                               به ویران کردنش آباد کردم

در این تیزاب که چون برگ کاه است                                 به مشتی گل در او بنیاد کردم

فراموشم مکن یا رب ز رحمت                                         اگر غیر تو را من یاد کردم

 

1505

یکی مطرب همی خواهم در این دم                               که نشناسد ز مستی زیر از بم

حریفی نیز خواهم غمگساری                                        ز بی خویشی نداند شادی از غم

همه اجزای او مستی گرفته                                          مبدل گشته از اولاد آدم

مسلمانی منور گشته از وی                                          مسلم گشته از هستی مسلم

چو با نه کس بیاید بشمری ده                                         ده تو نه بود از ده یکی کم

خدایا نوبتی مست بفرست                                            که ما از می دهل کردیم اشکم

دهل کوبان برون آییم از خویش                                        که ما را عزم ساقی شد مصمم

دهلزن گر نباشد عید عید است                                      جهان پرعید شد والله اعلم

پراکنده بخواهم گفت امروز                                             چه گوید مرد درهم جز که درهم

مگر ساقی بینداید دهانم                                               از آن جام و از آن رطل دمادم

مرادم کیست زین ها شمس تبریز                                  ازیرا شمس آمد جان عالم

 

1506

همیشه من چنین مجنون نبودم                                      ز عقل و عافیت بیرون نبودم

چو تو عاقل بدم من نیز روزی                                          چنین دیوانه و مفتون نبودم

مثال دلبران صیاد بودم                                                    مثال دل میان خون نبودم

در این بودم که این چون است و آن چون                           چنین حیران آن بی چون نبودم

تو باری عاقلی بنشین بیندیش                                       کز اول بوده ام اکنون نبودم

همی جستم فزونی بر همه کس                                  چو صید عشق روزافزون نبودم

چو دود از حرص بالا می دویدم                                        به معنی جز سوی هامون نبودم

چو گنج از خاک بیرون اوفتادم                                          که گنجی بودم و قارون نبودم

 

1507

ایا یاری که در تو ناپدیدم                                                  تو را شکل عجب در خواب دیدم

چو خاتونان مصر از عشق یوسف                                    ترنج و دست بیخود می بریدم

کجا آن مه کجا آن چشم دوشین                                     کجا آن گوش کان ها می شنیدم

نه تو پیدا نه من پیدا نه آن دم                                          نه آن دندان که لب را می گزیدم

منم انبار آکنده ز سودا                                                   کز آن خرمن همه سودا کشیدم

تو آرام دل سوداییانی                                                     تو ذاالنون و جنید و بایزیدم

 

1508

سفر کردم به هر شهری دویدم                                      به لطف و حسن تو کس را ندیدم

ز هجران و غریبی بازگشتم                                            دگرباره بدین دولت رسیدم

از باغ روی تو تا دور گشتم                                              نه گل دیدم نه یک میوه بچیدم

به بدبختی چو دور افتادم از تو                                         ز هر بدبخت صد زحمت کشیدم

چه گویم مرده بودم بی تو مطلق                                    خدا از نو دگربار آفریدم

عجب گویی منم روی تو دیده                                          منم گویی که آوازت شنیدم

بهل تا دست و پایت را ببوسم                                         بده عیدانه کامروز است عیدم

تو را ای یوسف مصر ارمغانی                                         چنین آیینه روشن خریدم

 

1509

سفر کردم به هر شهری دویدم                                      چو شهر عشق من شهری ندیدم

ندانستم ز اول قدر آن شهر                                            ز نادانی بسی غربت کشیدم

رها کردم چنان شکرستانی                                            چو حیوان هر گیاهی می چریدم

پیاز و گندنا چون قوم موسی                                           چرا بر من و سلوی برگزیدم

به غیر عشق آواز دهل بود                                             هر آوازی که در عالم شنیدم

از آن بانگ دهل از عالم کل                                             بدین دنیای فانی اوفتیدم

میان جان ها جان مجرد                                                   چو دل بی پر و بی پا می پریدم

از آن باده که لطف و خنده بخشد                                     چو گل بی حلق و بی لب می چشیدم

ندا آمد ز عشق ای جان سفر کن                                   که من محنت سرایی آفریدم

بسی گفتم که من آن جا نخواهم                                   بسی نالیدم و جامه دریدم

چنانک اکنون ز رفتن می گریزم                                       از آن جا آمدن هم می رمیدم

بگفت ای جان برو هر جا که باشی                                  که من نزدیک چون حبل الوریدم

فسون کرد و مرا بس عشوه ها داد                                 فسون و عشوه او را خریدم

فسون او جهان را برجهاند                                               کی باشم من که من خود ناپدیدم

ز راهم برد وان گاهم به ره کرد                                        گر از ره می نرفتم می رهیدم

بگویم چون رسی آن جا ولیکن                                        قلم بشکست چون این جا رسیدم

 

1510

اگر عشقت به جای جان ندارم                                        به زلف کافرت ایمان ندارم

چو گفتی ننگ می داری ز عشقم                                  غم عشق تو را پنهان ندارم

تو می گفتی مکن در من نگاهی                                    که من خون ها کنم تاوان ندارم

من سرگشته چون فرمان نبردم                                      از آن بر نیک و بد فرمان ندارم

چو هر کس لطف می یابند از تو                                      من بیچاره آخر جان ندارم

 

1511

بیا ای آنک بردی تو قرارم                                               درآ چون تنگ شکر در کنارم

دل سنگین خود را بر دلم نه                                            نمی بینی که از غم سنگسارم

بیا نزدیک و بر رویم نظر کن                                             نشانی ها نگر کز عشق دارم

بسوزم پرده هفت آسمان را                                           اگر از سوز دل دودی برآرم

خزان گر باغ و بستان را بسوزد                                        بخنداند جهان را نوبهارم

جهان گوید که بازآ ای بهاران                                            که از ظلم خزان صد داغ دارم

بگردان ساقیا جام خزانی                                               که از عشق بهار اندر خمارم

بده چیزی که پنهان است چون جان                                 به جان تو مده بیش انتظارم

 

1512

گهی در گیرم و گه بام گیرم                                            چو بینم روی تو آرام گیرم

زبون خاص و عامم در فراقت                                           بیا تا ترک خاص و عام گیرم

دلم از غم گریبان می دراند                                             که کی دامان آن خوش نام گیرم

نگیرم عیش و عشرت تا نیاید                                         وگر گیرم در آن هنگام گیرم

چو زلف انداز من ساقی درآید                                         به دستی زلف و دستی جام گیرم

اگر در خرقه زاهد درآید                                                   شوم حاجی و راه شام گیرم

وگر خواهد که من دیوانه باشم                                       شوم خام و حریف خام گیرم

وگر چون مرغ اندر دل بپرد                                               شوم صیاد مرغان دام گیرم

چو گویم شب نخسپم او بگوید                                       که من خواب از نماز شام گیرم

وگر گویم عنایت کن بگوید                                               که نی من جنگیم دشنام گیرم

مراد خویش بگذارم همان دم                                          مراد دلبر خودکام گیرم

 

1513

اگر سرمست اگر مخمور باشم                                       مهل کز مجلس تو دور باشم

رخم از قبله جان نور گیرد                                                چو با یاد تو اندر گور باشم

قرارم کی بود خود در تک گور                                          چو بر دمگاه نفخ صور باشم

صد افسنتین و داروهای نافع                                          تویی جان را چو من رنجور باشم

شوم شیرین ز لطف گوهر تو                                          اگر چون بحر تلخ و شور باشم

اگر غم همچو شب عالم بگیرد                                       برآ ای صبح تا منصور باشم

تویی روز و منم استاره روز                                             عجب نبود اگر مشهور باشم

به من شادند جمله روزجویان                                          چو پیش آهنگ چون تو نور باشم

مرا مخمور می داری نه از بخل                                       ولی تا ساکن و مستور باشم

بدان مستور می داری چو حوتم                                      که تا از عقربت مهجور باشم

چه غم دارم ز نیش عقرب ای ماه                                   چو غرق شهد چون زنبور باشم

خمش کردم ولیکن عشق خواهد                                   که پیش زخمه اش طنبور باشم

 

 

1514

خداوندا مده آن یار را غم                                                مبادا قامت آن سرو را خم

تو می دانی که جان باغ ما اوست                                   مبادا سرو جان از باغ ما کم

همیشه تازه و سرسبز دارش                                         بر او افشان کرامت ها دمادم

معظم دارش اندر دین و دنیا                                            به حق حرمت اسمای اعظم

وجودش در بنی آدم غریب است                                     بدو صد فخر دارد جان آدم

مخلد دار او را همچو جنت                                              که او جنات جنات است مبهم

ز رنج اندرون و رنج بیرون                                                 معافش دار یا رب و مسلم

جهان شاد است وز او صد شکر دارد                               که عیسی شکرها دارد ز مریم

دعاهایی که آن در لب نیاید                                             که بر اجزای روح است آن مقسم

مجاب و مستجابش کن پی او                                         که تو داناتری والله اعلم

 

1515

چه نزدیک است جان تو به جانم                                      که هر چیزی که اندیشی بدانم

از این نزدیکتر دارم نشانی                                              بیا نزدیک و بنگر در نشانم

به درویشی بیا اندر میانه                                                مکن شوخی مگو کاندر میانم

میان خانه ات همچون ستونم                                         ز بامت سرفرو چون ناودانم

منم همراز تو در حشر و در نشر                                     نه چون یاران دنیا میزبانم

میان بزم تو گردان چو خمرم                                            گه رزم تو سابق چون سنانم

اگر چون برق مردن پیشه سازم                                      چو برق خوبی تو بی زبانم

همیشه سرخوشم فرقی نباشد                                   اگر من جان دهم یا جان ستانم

به تو گر جان دهم باشد تجارت                                        که بدهی به هر جانی صد جهانم

در این خانه هزاران مرده بیش اند                                    تو بنشسته که اینک خان و مانم

یکی کف خاک گوید زلف بودم                                          یکی کف خاک گوید استخوانم

شوی حیران و ناگه عشق آید                                         که پیشم آ که زنده جاودانم

بکش در بر بر سیمین ما را                                             که از خویشت همین دم وارهانم

خمش کن خسروا هم گو ز شیرین                                 ز شیرینی همی سوزد دهانم

 

1516

چه نزدیک است جان تو به جانم                                      که هر چیزی که اندیشی بدانم

ضمیر همدگر دانند یاران                                                 نباشم یار صادق گر ندانم

چو آب صاف باشد یار با یار                                              که بنماید در او عکس بنانم

اگر چه عامه هم آیینه هااند                                           که بنماید در او سود و زیانم

ولیکن آن به هر دم تیره گردد                                          که او را نیست صیقل های جانم

ولی آیینه ای عارف نگردد                                               اگر خاک جهان بر وی فشانم

از این آیینه روی خود مگردان                                           که می گوید که جانت را امانم

من و گفت من آیینه ست جان را                                     بیابد حال خویش اندر بیانم

خمش کن تا به ابرو و به غمزه                                        هزاران ماجرا بر وی بخوانم

 

1517

مرا گویی که رایی من چه دانم                                       چنین مجنون چرایی من چه دانم

مرا گویی بدین زاری که هستی                                     به عشقم چون برآیی من چه دانم

منم در موج دریاهای عشقت                                         مرا گویی کجایی من چه دانم

مرا گویی به قربانگاه جان ها                                           نمی ترسی که آیی من چه دانم

مرا گویی اگر کشته خدایی                                            چه داری از خدایی من چه دانم

مرا گویی چه می جویی دگر تو                                       ورای روشنایی من چه دانم

مرا گویی تو را با این قفص چیست                                  اگر مرغ هوایی من چه دانم

مرا راه صوابی بود گم شد                                              ار آن ترک خطایی من چه دانم

بلا را از خوشی نشناسم ایرا                                         به غایت خوش بلایی من چه دانم

شبی بربود ناگه شمس تبریز                                         ز من یکتا دو تایی من چه دانم

 

1518

من آن ماهم که اندر لامکانم                                           مجو بیرون مرا در عین جانم

تو را هر کس به سوی خویش خواند                                تو را من جز به سوی تو نخوانم

مرا هم تو به هر رنگی که خوانی                                    اگر رنگین اگر ننگین ندانم

گهی گویی خلاف و بی وفایی                                        بلی تا تو چنینی من چنانم

به پیش کور هیچم من چنانم                                          به پیش گوش کر من بی زبانم

گلابه چند ریزی بر سر چشم                                          فروشو چشم از گل من عیانم

لباس و لقمه ات گل های رنگین                                      تو گل خواری نشایی میهمانم

گل است این گل در او لطفی است بنگر                          چو لطف عاریت را واستانم

من آب آب و باغ باغم ای جان                                         هزاران ارغوان را ارغوانم

سخن کشتی و معنی همچو دریا                                   درآ زوتر که تا کشتی برانم

 

1519

بیا کامروز بیرون از جهانم                                                بیا کامروز من از خود نهانم

گرفتم دشنه ای وز خود بریدم                                        نه آن خود نه آن دیگرانم

غلط کردم نبریدم من از خود                                           که این تدبیر بی من کرد جانم

ندانم کآتش دل بر چه سان است                                    که دیگر شکل می سوزد زبانم

به صد صورت بدیدم خویشتن را                                      به هر صورت همی گفتم من آنم

همی گفتم مرا صد صورت آمد                                       و یا صورت نیم من بی نشانم

که صورت های دل چون میهمانند                                    که می آیند و من چون خانه بانم

 

1520

مرا پرسی که چونی بین که چونم                                   خرابم بیخودم مست جنونم

مرا از کاف و نون آورد در دام                                            از آن هیبت دوتا چون کاف و نونم

پری زاده مرا دیوانه کرده ست                                         مسلمانان که می داند فسونم

پری را چهره ای چون ارغوان است                                  بنالم کارغوان را ارغنونم

مگر من خانه ماهم چو گردون                                         که چون گردون ز عشقش بی سکونم

غلط گفتم مزاج عشق دارم                                           ز دوران و سکونت ها برونم

درون خرقه صدرنگ قالب                                                خیال بادشکل آبگونم

چه جای باد و آب است ای برادر                                      که همچون عقل کلی ذوفنونم

ولیک آنگه که جزو آید به کلش                                        بخیزد تل مشک از موج خونم

 

چه داند جزو راه کل خود را                                              مگر هم کل فرستد رهنمونم

بکش ای عشق کلی جزو خود را                                    که این جا در کشاکش ها زبونم

ز هجرت می کشم بار جهانی                                         که گویی من جهانی را ستونم

به صورت کمترم از نیم ذره                                              ز روی عشق از عالم فزونم

یکی قطره که هم قطره ست و دریا                                من این اشکال ها را آزمونم

نمی گویم من این این گفت عشق است                        در این نکته من از لایعلمونم

که این قصه هزاران سالگان است                                   چه دانم من که من طفل از کنونم

ولی طفلم طفیل آن قدیم است                                     که می دارد قرانش در قرونم

سخن مقلوب می گویم که کرده ست                             جهان بازگونه بازگونم

سخن آنگه شنو از من که بجهد                                       از این گرداب ها جان حرونم

حدیث آب و گل جمله شجون است                                 چه یک رنگی کنم چون در شجونم

غلط گفتم که یک رنگم چو خورشید                                ولی در ابر این دنیای دونم

خمش کن خاک آدم را مشوران                                       که این جا چون پری من در کمونم

 

1521

من از عالم تو را تنها گزینم                                             روا داری که من غمگین نشینم

دل من چون قلم اندر کف توست                                     ز توست ار شادمان وگر حزینم

بجز آنچ تو خواهی من چه باشم                                     بجز آنچ نمایی من چه بینم

گه از من خار رویانی گهی گل                                         گهی گل بویم و گه خار چینم

مرا تو چون چنان داری چنانم                                           مرا تو چون چنین خواهی چنینم

در آن خمی که دل را رنگ بخشی                                   چه باشم من چه باشد مهر و کینم

تو بودی اول و آخر تو باشی                                            تو به کن آخرم از اولینم

چو تو پنهان شوی از اهل کفرم                                       چو تو پیدا شوی از اهل دینم

بجز چیزی که دادی من چه دارم                                      چه می جویی ز جیب و آستینم

 

1522

ورا خواهم دگر یاری نخواهم                                           چو گل را یافتم خاری نخواهم

تو را گر غیر او یار دگر هست                                          برو آن جا که من باری نخواهم

بجز دیدار او بختی نجویم                                                به غیر کار او کاری نخواهم

چو بازان ساعد سلطان گزیدم                                         چو کرکس بوی مرداری نخواهم

میان اهل دل جز دل نگنجد                                             جز این دلدار دلداری نخواهم

ز من جزوی ستاند کل ببخشد                                        از این به روز بازاری نخواهم

نه آن جزوم که غیر کل بود آن                                          نخواهم غیر را آری نخواهم

 

1523

نه آن شیرم که با دشمن برآیم                                       مرا این بس که من با من برآیم

چو خاک پای عشقم تو یقین دان                                    کز این گل چون گل و سوسن برآیم

سیه پوشم چو شب من از غم عشق                            وزین شب چون مه روشن برآیم

از این آتش چو دودم من سراسر                                     که تا چون دود از این روزن برآیم

منم طفلی که عشقم اوستاد است                               بنگذارد که من کودن برآیم

شوم چون عشق دایم حی و قیوم                                 چو من از خواب و از خوردن برآیم

هلا تن زن چو بوبکر ربابی                                               که تا من جان شوم وز تن برآیم

 

1524

چو آب آهسته زیر که درآیم                                             به ناگه خرمن که درربایم

چکم از ناودان من قطره قطره                                         چو طوفان من خراب صد سرایم

سرا چه بود فلک را برشکافم                                         ز بی صبری قیامت را نپایم

بلا را من علف بودم ز اول                                               ولیک اکنون بلاها را بلایم

ز حبس جا میابا دل رهایی                                              اگر من واقفم که من کجایم

سر نخلم ندانی کز چه سوی است                                در این آب ار نگونت می نمایم

نه قلماشی است لیکن ماند آن را                                   نه هجوی می کنم نی می ستایم

دم عشق است و عشق از لطف پنهان                           ولی من از غلیظی های هایم

مگو که را اگر آرد صدایی                                                که ای که نامدی گفتی که آیم

تو او را گو که بانگ که از او بود                                         زهی گوینده بی منتهایم

 

1525

ز قند یار تا شاخی نخایم                                                 نماز شام روزه کی گشایم

نمی دانم کجا می روید آن قند                                        کز او خوردم نمی دانم کجایم

عجایب آنک نقلش عقل من برد                                      چو عقل نیست چونش می ستایم

کی دارد روزه همچون روزه من                                        کز او هر لحظه عیدی می ربایم

ز صبح روی او دارم صبوحی                                           نماز شام را هرگز نپایم

چو گل در باغ حسنش خوش بخندم                                 چو صبح از آفتابش خوش برآیم

زبانم از شراب او شکسته ست                                      ز دستانش شکسته دست و پایم

 

1526

از آن باده ندانم چون فنایم                                              از آن بی جا نمی دانم کجایم

زمانی قعر دریایی درافتم                                               دمی دیگر چو خورشیدی برآیم

زمانی از من آبستن جهانی                                            زمانی چون جهان خلقی بزایم

چو طوطی جان شکر خاید به ناگه                                    شوم سرمست و طوطی را بخایم

به جایی درنگنجیدم به عالم                                            بجز آن یار بی جا را نشایم

منم آن رند مست سخت شیدا                                       میان جمله رندان های هایم

مرا گویی چرا با خود نیایی                                              تو بنما خود که تا با خود بیایم

مرا سایه هما چندان نوازد                                              که گویی سایه او شد من همایم

بدیدم حسن را سرمست می گفت                                بلایم من بلایم من بلایم

جوابش آمد از هر سو ز صد جان                                     ترایم من ترایم من ترایم

تو آن نوری که با موسی همی گفت                               خدایم من خدایم من خدایم

بگفتم شمس تبریزی کیی گفت                                     شمایم من شمایم من شمایم

 

1527

بیا کامروز گرد یار گردیم                                                  به سر گردیم و چون پرگار گردیم

بیا کامروز گرد خود نگردیم                                               به گرد خانه خمار گردیم

مگو با ما که ما دیوانگانیم                                               بر آتش های بی زنهار گردیم

سبک گردیم چون باد بهاری                                            حریف سبزه و گلزار گردیم

چرا چون گوش جمله باد گیریم                                        چرا چون موش در انبار گردیم

در آن طبله شکر پر کرد عطار                                          به گرد طبله عطار گردیم

چو سرمه خدمت دیده گزینیم                                         چو دیده جملگی دیدار گردیم

 

1528

به پیش باد تو ما همچو گردیم                                         بدان سو که تو گردی چون نگردیم

ز نور نوبهارت سبز و گرمیم                                             ز تاثیر خزانت سرد و زردیم

ز عکس حلم تو تسلیم باشیم                                        ز عکس خشم تو اندر نبردیم

عدم را برگماری جمله هیچیم                                        کرم را برفزایی جمله مردیم

عدم را و کرم را چون شکستی                                      جهان را و نهان را درنوردیم

چو دیدیم آنچ از عالم فزون است                                    دو عالم را شکستیم و بخوردیم

به چشم عاشقان جان و جهانیم                                     به چشم فاسقان مرگیم و دردیم

زمستان و تموز از ما جدا شد                                          نه گرمیم ای حریفان و نه سردیم

زمستان و تموز احوال جسم است                                  نه جسمیم این زمان ما روح فردیم

چو نطع عشق خود ما را نمودی                                      به مهره مهر تو کاستاد نردیم

چو گفتی بس بود خاموش کردیم                                    اگر چه بلبل گلزار و وردیم

 

1529

شب دوشینه ما بیدار بودیم                                            همه خفتند و ما بر کار بودیم

حریف غمزه غماز گشتیم                                               ندیم طره طرار بودیم

به گرد نقطه خوبی و مستی                                          به سر گردنده چون پرگار بودیم

تو چون دی زاده ای با تو چه گویم                                    که با یار قدیمی یار بودیم

مثال کاسه های لب شکسته                                         به دکان شه جبار بودیم

چرا چون جام شه زرین نباشیم                                       چو اندر مخزن اسرار بودیم

چرا خود کف ما دریا نباشد                                              چو اندر قعر دریابار بودیم

خمش باش و دو عالم را به گفت آر                                  کز اول گفت بی گفتار بودیم

 

1530

من و تو دوش شب بیدار بودیم                                        همه خفتند و ما بر کار بودیم

حریف غمزه غماز گشتیم                                               به پیش طره طرار بودیم

بیا تا ظاهر و پیدا بگوییم                                                 که با عشق نهانی یار بودیم

اگر چه پیش و پس آن جا نگنجد                                       به پیش صانع جبار بودیم

عجب نبود اگر ما را ندیدند                                               که ما در مخزن اسرار بودیم

بیاوردیم درها ارمغانی                                                    که یعنی ما به دریابار بودیم

 

1531

بیا کامروز شه را ما شکاریم                                            سر خویش و سر عالم نداریم

بیا کامروز چون موسی عمران                                        به مردی گرد از دریا برآریم

همه شب چون عصا افتاده بودیم                                    چو روز آمد چو ثعبان بی قراریم

چو گرد سینه خود طوف کردیم                                        ید بیضا ز جیب جان برآریم

بدان قدرت که ماری شد عصایی                                     به هر شب چون عصا و روز ماریم

پی فرعون سرکش اژدهاییم                                          پی موسی عصا و بردباریم

به همت خون نمرودان بریزیم                                          تو این منگر که چون پشه نزاریم

برافزاییم بر شیران و پیلان                                             اگر چه در کف آن شیر زاریم

اگر چه همچو اشتر کژنهادیم                                          چو اشتر سوی کعبه راهواریم

به اقبال دوروزه دل نبندیم                                               که در اقبال باقی کامکاریم

چو خورشید و قمر نزدیک و دوریم                                   چو عشق و دل نهان و آشکاریم

برای عشق خون آشام خون خوار                                   سگانش را چو خون اندر تغاریم

چو ماهی وقت خاموشی خموشیم                                به وقت گفت ماه بی غباریم

 

1532

بیا تا عاشقی از سر بگیریم                                            جهان خاک را در زر بگیریم

بیا تا نوبهار عشق باشیم                                               نسیم از مشک و از عنبر بگیریم

زمین و کوه و دشت و باغ و جان را                                   همه در حله اخضر بگیریم

دکان نعمت از باطن گشاییم                                            چنین خو از درخت تر بگیریم

ز سر خوردن درخت این برگ و بر یافت                             ز سر خویش برگ و بر بگیریم

در دل ره برده اند ایشان به دلبر                                       ز دل ما هم ره دلبر بگیریم

مسلمانی بیاموزیم از وی                                              اگر آن طره کافر بگیریم

دلی دارد غمش چون سنگ مرمر                                   از آن مرمر دو صد گوهر بگیریم

چو جوشد سنگ او هفتاد چشمه                                   سبو و کوزه و ساغر بگیریم

کمینه چشمه اش چشمی است روشن                         که ما از نور او صد فر بگیریم

 

1533

بیا امروز ما مهمان میریم                                                بیا تا پیش میر خود بمیریم

ز مرگ ما جهانی زنده گردد                                             ازیرا ما نه قربان حقیریم

به مرغی جبرئیلی را ببندیم                                           به جانی ما جهانی را بگیریم

سبو بدهیم و دریایی ستانیم                                         چرا ما از چنین سودی نفیریم

غلام ماست ازرق پوش گردون                                        غلام خویشتن را چون اسیریم

چو ما شیریم و شیر شیر خوردیم                                   چرا چون یوز مفتون پنیریم

خمش کن نیست حاجت وانمودن                                    به پیش تیر باشی گر چه تیریم

 

1534

بیا ما چند کس با هم بسازیم                                         چو شادی کم شود با غم بسازیم

بیا تا با خدا خلوت گزینیم                                                چو عیسی با چنین مریم بسازیم

گر از فرزند آدم کس نماند                                               چه غم داریم با آدم بسازیم

ور آدم نیز از ما گوشه گیرد                                             به جان تو که بی او هم بسازیم

یکی جانی است ما را شادی انگیز                                 که گر ویران شود عالم بسازیم

اگر دریا شود آتش بنوشیم                                             وگر زخمی رسد مرهم بسازیم

به پیش کعبه رویش بمیریم                                            بدان چاه و بدان زمزم بسازیم

 

1535

بیا تا قدر یک دیگر بدانیم                                                 که تا ناگه ز یک دیگر نمانیم

چو مومن آینه مومن یقین شد                                        چرا با آینه ما روگرانیم

کریمان جان فدای دوست کردند                                      سگی بگذار ما هم مردمانیم

فسون قل اعوذ و قل هو الله                                          چرا در عشق همدیگر نخوانیم

غرض ها تیره دارد دوستی را                                         غرض ها را چرا از دل نرانیم

گهی خوشدل شوی از من که میرم                                چرا مرده پرست و خصم جانیم

چو بعد از مرگ خواهی آشتی کرد                                  همه عمر از غمت در امتحانیم

کنون پندار مردم آشتی کن                                             که در تسلیم ما چون مردگانیم

چو بر گورم بخواهی بوسه دادن                                      رخم را بوسه ده کاکنون همانیم

خمش کن مرده وار ای دل ازیرا                                       به هستی متهم ما زین زبانیم

 

1536

میان ما درآ ما عاشقانیم                                                که تا در باغ عشقت درکشانیم

مقیم خانه ما شو چو سایه                                             که ما خورشید را همسایگانیم

چو جان اندر جهان گر ناپدیدیم                                         چو عشق عاشقان گر بی نشانیم

ولیک آثار ما پیوسته توست                                            که ما چون جان نهانیم و عیانیم

هر آن چیزی که تو گویی که آنید                                     به بالاتر نگر بالای آنیم

تو آبی لیک گردابی و محبوس                                         درآ در ما که ما سیل روانیم

چو ما در فقر مطلق پاکبازیم                                           بجز تصنیف نادانی ندانیم

 

1537

چرا شاید چو ما شه زادگانیم                                          که جز صورت ز یک دیگر ندانیم

چو مرغ خانه تا کی دانه چینیم                                        چه شد دریا چو ما مرغابیانیم

برو ای مرغ خانه تو چه دانی                                           که ما مرغان در آن دریا چه سانیم

مزن بر عاشقان عشق تشنیع                                        تو را چه کاین چنینیم و چنانیم

چنینیم و چنان و هر چه هستیم                                     اسیر دام عشق بی امانیم

چرا از جهل بر ما می دوانی                                           نه گردون را چنین ما می دوانیم

عجب نبود اگر ما را بخایند                                               که آتش دیده و پخته چو نانیم

وگر چون گرگ ما را می درانند                                         چه چاره چون به حکم آن شبانیم

چو چرخ اندر زبان ها اوفتادیم                                          چو چرخ بی گناه و بی زبانیم

حریف کهرباییم ار چو کاهیم                                            نه در زندان چو کاه کاهدانیم

نتاند باد کاه ما ربودن                                                       که ما زان کهربا اندر امانیم

تو را باد و دم شهوت رباید                                               نه ما که کهربای عقل و جانیم

خمش کن کاه و کوه و کهربا چیست                                که آنچ از فهم بیرون است آنیم

 

1538

بر آن بودم که فرهنگی بجویم                                         که آن مه رو نهد رویی به رویم

بگفتم یک سخن دارم به خاطر                                        به پیش آ تا به گوش تو بگویم

که خوابی دیده ام من دوش ای جان                                ز تو خواهم که تعبیرش بجویم

ندارم محرم این خواب جز تو                                            تو بشنو ای شه ستارخویم

بجنبانید سر را و بخندید                                                  سری را که بداند مو به مویم

که یعنی حیله با من می سکالی                                    که من آیینه هر رنگ و بویم

مثال لعبتی ام در کف او                                                 که نقش سوزن زردوز اویم

نباشد بی حیات آن نقش کو کرد                                     کمین نقشش منم درهای و هویم

 

1539

مگردان روی خود ای دیده رویم                                       به من بنگر که تا از تو برویم

سبوی جسمم از چشمه ات پرآب است                         مکن ای سنگ دل مشکن سبویم

تو جویایی و من جویانتر از تو                                           کی داند تو چه جویی من چه جویم

همین دانم که از بوی گل تو                                            مثال گل قبا در خون بشویم

منم ضراب و عشقت چون ترازو                                      از این خاموش گویا چند گویم

زهی مشکل که تو خود سو نداری                                  و من در جستن تو سو به سویم

تو اندر هیچ کویی درنگنجی                                            و من اندر پی تو کو به کویم

 

1540

بیا با هم سخن از جان بگوییم                                         ز گوش و چشم ها پنهان بگوییم

چو گلشن بی لب و دندان بخندیم                                   چو فکرت بی لب و دندان بگوییم

به سان عقل اول سر عالم                                             دهان بربسته تا پایان بگوییم

سخندانان چو مشرف بر دهانند                                      برون از خرگه ایشان بگوییم

کسی با خود سخن پیدا نگوید                                        اگر جمله یکیم آن سان بگوییم

تو با دست تو چون گویی که برگیر                                    چو همدستیم از آن دستان بگوییم

بداند دست و پا از جنبش دل                                           دهان ساکن دل جنبان بگوییم

بداند ذره ذره امر تقدیر                                                   اگر خواهی مثال آن بگوییم

 

1541

مرا خواندی ز در تو خستی از بام                                    زهی بازی زهی بازی زهی دام

از آن بازی که من می دانم و تو                                       چه بازی ها تو پختستی و من خام

تویی کز مکر و از افسوس و وعده                                   چو خواهی سنگ و آهن را کنی رام

مها با این همه خوشی تو چونی                                     ز زحمت های ما وز جور ایام

چه می پرسم تو خود چون خوش نباشی                        که در مجلس تو داری جام بر جام

مرا در راه دی دشنام دادی                                             چنین مستم ز شیرینی دشنام

 

1542

چنان مستم چنان مستم من این دم                               که حوا را بنشناسم ز آدم

ز شور من بشوریده ست دریا                                          ز سرمستی من مست است عالم

زهی سر ده که سر ببریده جلاد                                     که تا دنیا نبیند هیچ ماتم

حلال اندر حلال اندر حلال است                                      می خنب خدا نبود محرم

از این باده جوان گر خورده بودی                                       نبودی پشت پیر چرخ را خم

زمین ار خورده بودی فارغستی                                       از آن که ابر تر بارد بر او نم

دل بی عقل شرح این بگفتی                                         اگر بودی به عالم نیم محرم

ز آب و گل برون بردی شما را                                          اگر بودی شما را پای محکم

 

1543

کجایی ساقیا درده مدامم                                               که من از جان غلامت را غلامم

می اندرده تهی دستم چه داری                                     که از خون جگر پر گشت جامم

ز ننگ من نگوید نام من کس                                           چو من مردی چه جای ننگ و نامم

چو بر جانم زدی شمشیر عشقت                                  تمامم کن که زنده ناتمامم

گهم زاهد همی خوانند و گه رند                                     من مسکین ندانم تا کدامم

ز من چون شمع تا یک ذره باقی است                             نخواهد بود جز آتش مقامم

مرا جز سوختن راه دگر نیست                                        بیا تا خوش بسوزم زانک خامم

 

1544

مرا گویی چه سانی من چه دانم                                    کدامی وز کیانی من چه دانم

مرا گویی چنین سرمست و مخمور                                 ز چه رطل گرانی من چه دانم

مرا گویی در آن لب او چه دارد                                         کز او شیرین زبانی من چه دانم

مرا گویی در این عمرت چه دیدی                                    به از عمر و جوانی من چه دانم

بدیدم آتشی اندر رخ او                                                  چو آب زندگانی من چه دانم

اگر من خود توام پس تو کدامی                                       تو اینی یا تو آنی من چه دانم

چنین اندیشه ها را من کی باشم                                   تو جان مهربانی من چه دانم

مرا گویی که بر راهش مقیمی                                       مگر تو راهبانی من چه دانم

مرا گاهی کمان سازی گهی تیر                                     تو تیری یا کمانی من چه دانم

خنک آن دم که گویی جانت بخشم                                  بگویم من تو دانی من چه دانم

ز بی صبری بگویم شمس تبریز                                      چنینی و چنانی من چه دانم

 

1545

شراب شیره انگور خواهم                                              حریف سرخوش مخمور خواهم

مرا بویی رسید از بوی حلاج                                           ز ساقی باده منصور خواهم

ز مطرب ناله سرنای خواهم                                           ز زهره زاری طنبور خواهم

چو یارم در خرابات خراب است                                        چرا من خانه معمور خواهم

بیا نزدیکم ای ساقی که امروز                                        من از خود خویشتن را دور خواهم

اگر گویم مرا معذور می دار                                            مرا گوید تو را معذور خواهم

مرا در چشم خود ره ده که خود را                                    ز چشم دیگران مستور خواهم

یکی دم دست را از روی برگیر                                        که در دنیا بهشت و حور خواهم

اگر چشم و دلم غیر تو بیند                                            در آن دم چشم ها را کور خواهم

ببستم چشم خود از نور خورشید                                   که من آن چهره پرنور خواهم

چو رنجوران دل را تو طبیبی                                             سزد گر خویش را رنجور خواهم

چو تو مر مردگان را می دهی جان                                   سزد گر خویش را در گور خواهم

 

1546

رفتم تصدیع از جهان بردم                                               بیرون شدم از زحیر و جان بردم

کردم بدرود همنشینان را                                               جان را به جهان بی نشان بردم

زین خانه شش دری برون رفتم                                       خوش رخت به سوی لامکان بردم

چون میر شکار غیب را دیدم                                           چون تیر پریدم و کمان بردم

چوگان اجل چو سوی من آمد                                          من گوی سعادت از میان بردم

از روزن من مهی عجب درتافت                                        رفتم سوی بام و نردبان بردم

این بام فلک که مجمع جان هاست                                  ز آن خوشتر بد که من گمان بردم

شاخ گل من چو گشت پژمرده                                        بازش سوی باغ و گلستان بردم

چون مشتریی نبود نقدم را                                             زودش سوی اصل اصل کان بردم

زین قلب زنان قراضه جان را                                             هم جانب زرگر ارمغان بردم

در غیب جهان بی کران دیدم                                           آلاجق خود بدان کران بردم

بر من مگری که زین سفر شادم                                     چون راه به خطه جنان بردم

این نکته نویس بر سر گورم                                             که سر ز بلا و امتحان بردم

خوش خسپ تنا در این زمین که من                                پیغام تو سوی آسمان بردم

بربند زنخ که من فغان ها را                                             سرجمله به خالق فغان بردم

زین بیش مگو غم دل ایرا من                                          دل را به جناب غیب دان بردم

 

1547

من با تو حدیث بی زبان گویم                                           وز جمله حاضران نهان گویم

جز گوش تو نشنود حدیث من                                          هر چند میان مردمان گویم

در خواب سخن نه بی زبان گویند                                     در بیداری من آن چنان گویم

جز در بن چاه می ننالم من                                             اسرار غم تو بی مکان گویم

بر روی زمین نشسته باشم خوش                                  احوال زمین بر آسمان گویم

معشوق همی شود نهان از من                                     هر چند علامت نشان گویم

جان های لطیف در فغان آیند                                           آن دم که من از غمت فغان گویم

 

1548

روی تو چو نوبهار دیدم                                                    گل را ز تو شرمسار دیدم

تا در دل من قرار کردی                                                   دل را ز تو بی قرار دیدم

من چشم شدم همه چو نرگس                                     کان نرگس پرخمار دیدم

در عشق روم که عشق را من                                        از جمله بلا حصار دیدم

از ملک جهان و عیش عالم                                             من عشق تو اختیار دیدم

خود ملک تویی و جان عالم                                             یک بود و منش هزار دیدم

من مردم و از تو زنده گشتم                                           پس عالم را دو بار دیدم

ای مطرب اگر تو یار مایی                                               این پرده بزن که یار دیدم

در شهر شما چه یار جویم                                              چون یاری شهریار دیدم

چون در بر خود خوشش فشردم                                      آیین شکرفشار دیدم

چون بستم من دهان ز گفتن                                          بس گفتن بی شمار دیدم

چون پای نماند اندر این ره                                               من رفتن راهوار دیدم

سر درنکشم ز ضر که بی سر                                        سرهای کلاه دار دیدم

بس کن که ملول گشت دلبر                                           بر خاطر او غبار دیدم

 

1549

زنهار مرا مگو که پیرم                                                     پیری و فنا کجا پذیرم

من ماهی چشمه حیاتم                                                من غرقه بحر شهد و شیرم

جز از لب لعل جان ننوشم                                               غیر سر زلف او نگیرم

گر کژ نهدم کمان ابرو                                                     در حکم کمان او چو تیرم

انداخته ای چو تیر دورم                                                  برگیر که از تو ناگزیرم

پرم تو دهی چرا نپرم                                                     میرم چو تویی چرا بمیرم

 

1550

گر از غم عشق عار داریم                                              پس ما به جهان چه کار داریم

یا رب تو مده قرار ما را                                                    گر بی رخ تو قرار داریم

ای یوسف یوسفان کجایی                                              ما روی در آن دیار داریم

هر صبح بر آن دو زلف مشکین                                        چون باد صبا گذار داریم

چون حلقه زلف خود شماری                                           ما چشم در آن شمار داریم

چشم تو شکار کرد جان را                                              ما دیده در آن شکار داریم

ای آب حیات در کنارت                                                     این آتش از آن کنار داریم

زان لاله ستان چه زار گشتیم                                          یا رب که چه لاله زار داریم

گوییم ز رشک شمس تبریز                                            نی سیم و نه زر نه یار داریم

 

1551

از اصل چو حورزاد باشیم                                                شاید که همیشه شاد باشیم

ما داد طرب دهیم تا ما                                                   در عشق امیرداد باشیم

چون عشق بنا نهاد ما را                                                 دانی که نکونهاد باشیم

در عشق توام گشاد دیده                                               چون عشق تو باگشاد باشیم

ما را چو مراد بی مرادی است                                        پس ما همه بر مراد باشیم

چون بنده بندگان عشقیم                                               کیخسرو و کیقباد باشیم

چون یوسف آن عزیز مصریم                                            هر چند که در مزاد باشیم

بر چهره یوسفی حجابی است                                       اندر پس پرده راد باشیم

خود باد حجاب را رباید                                                     ما منتظران باد باشیم

ما دل به صلاح دین سپردیم                                            تا در دل او به یاد باشیم

 

1552

ما آفت جان عاشقانیم                                                   نی خانه نشین و خانه بانیم

اندر دل تو اگر خیال است                                                می پنداری که ما ندانیم

اسرار خیال ها نه ماییم                                                  هر سودا را نه ما پزانیم

دل ها بر ما کبوترانند                                                      هر لحظه به جانبی پرانیم

تن گفت به جان از این نشان کو                                       جان گفت که سر به سر نشانیم

آخر تو به گفت خویش بنگر                                              کاندر دهن تو می نشانیم

هر دم بغل تو را گرفته                                                    در راحت و رنج می کشانیم

تا آتش و آب و بادطبعی                                                  ما باده خاکیت چشانیم

وان گاه دهان تو بشوییم                                                 آن جا برسی که ما نهانیم

چون رخت تو در نهان کشیدیم                                         آنگه بینی که ما چه سانیم

چون نقش تو از زمین ببردیم                                           دانی که عجایب زمانیم

هر سو نگری زمان نبینی                                               پس لاف زنی که لامکانیم

همرنگ دلت شود تن تو                                                 در رقص آیی که جمله جانیم

لب بر لب ما نهی تو بی لب                                            اقرار کنی که همزبانیم

ای شمس الدین و شاه تبریز                                          از بندگیت شهنشهانیم

 

1553

ما صحبت همدگر گزینیم                                                بر دامن همدگر نشینیم

یاران همه پیشتر نشینید                                               تا چهره همدگر ببینیم

ما را ز درون موافقت هاست                                           تا ظن نبری که ما همینیم

این دم که نشسته ایم با هم                                         می بر کف و گل در آستینیم

از عین به غیب راه داریم                                                 زیرا همراه پیک دینیم

از خانه به باغ راه داریم                                                   همسایه سرو و یاسمینیم

هر روز به باغ اندرآییم                                                     گل های شکفته صد ببینیم

وز بهر نثار عاشقان را                                                     دامن دامن ز گل بچینیم

از باغ هر آنچ جمع کردیم                                                در پیش نهیم و برگزینیم

از ما دل خویش درمدزدید                                                ما دزد نه ایم ما امینیم

اینک دم ما نسیم آن گل                                                ما گلبن گلشن یقینیم

عالم پر شد نسیم آن گل                                               یعنی که بیا که ما چنینیم

بومان ببرد چو بوی بردیم                                                مه مان کند ار چه ما کهینیم

هر چند کمین غلام عشقیم                                          چون عشق نشسته در کمینیم

 

1554

چون ذره به رقص اندرآییم                                               خورشید تو را مسخر آییم

در هر سحری ز مشرق عشق                                       همچون خورشید ما برآییم

در خشک و تر جهان بتابیم                                              نی خشک شویم و نی تر آییم

بس ناله مس ها شنیدیم                                               کای نور بتاب تا زر آییم

از بهر نیاز و درد ایشان                                                    ما بر سر چرخ و اختر آییم

از سیمبری که هست دلبر                                             از بهر قلاده عنبر آییم

زان خرقه خویش ضرب کردیم                                          تا زین به قبای ششتر آییم

ما صرف کشان راه فقریم                                               سرمست نبیذ احمر آییم

گر زهر جهان نهند بر ما                                                  از باطن خویش شکر آییم

آن روز که پردلان گریزند                                                   در عین وغا چو سنجر آییم

از خون عدو نبیذ سازیم                                                  وانگه بکشیم و خنجر آییم

ما حلقه عاشقان مستیم                                               هر روز چو حلقه بر در آییم

طغرای امان ما نوشت او                                                کی از اجلی به غرغر آییم

اندر ملکوت و لامکان ما                                                  بر کره چرخ اخضر آییم

از عالم جسم خفیه گردیم                                             در عالم عشق اظهر آییم

در جسم شده ست روح طاهر                                        بی جسم شویم و اطهر آییم

شمس تبریز جان جان است                                           در برج ابد برابر آییم

 

1555

جز جانب دل به دل نیاییم                                                یک لحظه برون دل نپاییم

ماننده نای سربریده                                                       بی برگ شدیم و بانواییم

همچون جگر کباب عاشق                                              جز آتش عشق را نشاییم

ما ذره آفتاب عشقیم                                                     ای عشق برآی تا برآییم

ما را به میان ذره ها جوی                                               ما خردترین ذره هاییم

ور زانک بجویی و نیابی                                                   بدهیم نشان که ما کجاییم

در خانه چو آفتاب درتافت                                                 گرد سر روزن سراییم

 

1556

ای برده نماز من ز هنگام                                                هین وقت نماز شد بیارام

ای خورده تو خون صد قلندر                                            ای بر تو حلال خون بیاشام

عشق تو و آنگهی سلامت                                             ای دشمن ننگ و دشمن نام

مستی تو وانگهی سر و پا                                             دیوانه وانگهی سرانجام

یک حرف بپرسمت بگویی                                              دلسوخته دیده چنین خام

پیداست که یار من ملول است                                        خاموش شدم به کام و ناکام

 

1557

یا رب توبه چرا شکستم                                                 وز لقمه دهان چرا نبستم

گر وسوسه کرد گرد پیچم                                               در پیچش او چرا نشستم

آخر دیدم به عقل موضع                                                 صد بار و هزار بار رستم

از بندگی خدا ملولم                                                       زیرا که به جان گلوپرستم

خود من جعل المهوم هما                                              از لفظ رسول خوانده استم

چون بر دل من نشسته دودی                                         چون زود چو گرد برنجستم

این ها که نبشتم از ندامت                                             آن وقت نبشته بود دستم

 

1558

دانی کامروز از چه زردم                                                  ای تو همه شب حریف نردم

در نرد دل از تو متهم شد                                                کو مهره ربود از نبردم

گفتم که دلا بیار مهره                                                     کز رفتن مهره من به دردم

بگشاد دلم بغل که می جو                                             گر هست بیاب من نخوردم

دیوانه شدم ز درد مهره                                                  دل را همه شب شکنجه کردم

می گفت بلی و گاه نی نی                                            گه عشوه بداد گرم و سردم

گفتم که تو برده ای یقین است                                       من از تو به عشوه برنگردم

دل گفت چگونه دزد باشم                                               من خازن چرخ لاژوردم

زین دمدمه از خرم بیفکند                                               دریافت که من سلیم مردم

خر رفت و رسن ببرد و دل گفت                                       من در پی گرد او چه گردم

 

1559

من دوش به تازه عهد کردم                                             سوگند به جان تو بخوردم

کز روی تو چشم برندارم                                                گر تیغ زنی ز تو نگردم

درمان ز کسی دگر نجویم                                               زیرا ز فراق توست دردم

در آتشم ار فروبری تو                                                    گر آه برآورم نه مردم

برخاستم از رهت چو گردی                                            بر خاک ره تو بازگردم

 

1560

تا عشق تو سوخت همچو عودم                                     یک عقده نماند از وجودم

گه باروی چرخ رخنه کردم                                               گه سکه آفتاب سودم

چون مه پی آفتاب رفتم                                                  گه کاهیدم گهی فزودم

از تو دل من نمی شکیبد                                                صد بار منش بیازمودم

این بخشش توست زور من نیست                                  گر حلقه سیم درربودم

گر دشمن چاشتم خفاشم                                             ور منکر احمدم جهودم

تفهیم تو تیز کرد گوشم                                                  کان راز شریف را شنودم

سیل آمد و برد خفتگان را                                               من تشنه بدم نمی غنودم

صیقل گر سینه امر کن بود                                             گر من ز کسل نمی زدودم

توفیر شد از مکارم تو                                                     هر تقصیری که من نمودم

من جود چرا کنم به جلدی                                              کز جود تو مو به موی جودم

از عشق تو بر فراز عرشم                                              گر بالایم وگر فرودم

از فضل تو است اگر ضحوکم                                           از رشک تو است اگر حسودم

بس کردم ذکر شمس تبریز                                             ای عالم سر تار و پودم

 

1561

تا چهره آن یگانه دیدم                                                     دل در غم بی کرانه دیدم

گفتی فرداست روز بازار                                                 بازار تو را بهانه دیدم

دل را چو انار ترش و شیرین                                            خون بسته و دانه دانه دیدم

زهر عالم همه عسل شد                                              تا شهد تو در میانه دیدم

جان را چو وثاق و جای زنبور                                            از شهد تو خانه خانه دیدم

بر آتشم و هنوز در عشق                                              زان دوزخ یک زبانه دیدم

شطرنج که صد هزار خانه ست                                       از جمله آن دو خانه دیدم

یک خانه پر از خمار دیدم                                                 یک خانه می مغانه دیدم

چون عشق چنین دو روی دارد                                        سرگشتگی زمانه دیدم

وانگه زین سر به سوی آن سر                                        دزدیده ره و دهانه دیدم

زان ره خرد دقیقه بین را                                                  اندیشه ابلهانه دیدم

او بر سر گنج بی نشانی                                               سرگشته که من نشانه دیدم

او زیر پر همای دولت                                                      گوید که به خواب لانه دیدم

جانی که ز غم ز پا درآمد                                                 در عالم دل روانه دیدم

جانی که فسانه داند این را                                             او را همگی فسانه دیدم

نالنده و بی خبر ز نالش                                                  چون بربط و چون چغانه دیدم

بس شانه مکن که طره عشق                                        بیرون ز حدود شانه دیدم

صد شب بر او ترانه گویی                                               روزت گوید تو را ندیدم

هر درد که آن دوا ندارد                                                    سوی دل خود دوانه دیدم

 

1562

گر ناز تو را به گفت نارم                                                   مهر تو درون سینه دارم

بی مهر تو گر گلی ببویم                                                در حال بسوز همچو خارم

ماننده ماهی ار خموشم                                                چون موج و چو بحر بی قرارم

ای بر لب من نهاده مهری                                               می کش تو به سوی خود مهارم

مقصود تو چیست من چه دانم                                        دانم که من اندر این قطارم

نشخوار غمت زنم چو اشتر                                            چون اشتر مست کف برآرم

هر چند نهان کنم نگویم                                                  در حضرت عشق آشکارم

ماننده دانه زیر خاکم                                                       موقوف اشارت بهارم

تا بی دم خود زنم دمی خوش                                         تا بی سر خود سری بخارم

 

1563

من اشتر مست شهریارم                                              آن خایم کز گلو برآرم

چون گلبن روی اوست خویم                                           اشکوفه من بود نثارم

چون بحر اگر ترش کنم رو                                                پرگوهر و در بود کنارم

گر یار وصال ما نجوید                                                      با عشق وصال یار غارم

خواری که به پیش خلق عار است                                   آن عار شده ست افتخارم

باد منطق برون کن از لنج                                                کز باد نطق در این غبارم

 

1564

روزی که گذر کنی به گورم                                              یاد آور از این نفیر و شورم

پرنور کن آن تک لحد را                                                    ای دیده و ای چراغ نورم

تا از تو سجود شکر آرد                                                   اندر لحد این تن صبورم

ای خرمن گل شتاب مگذار                                             خوش کن نفسی بدان بخورم

وان گاه که بگذری مینگار                                                کز روزن و درگه تو دورم

گر سنگ لحد ببست راهم                                             از راه خیال بی فتورم

گر صد کفنم بود ز اطلس                                                بی خلعت صورت تو عورم

از صحن سرای تو برآیم                                                  در نقب زنی مگر که مورم

من مور توام تویی سلیمان                                             یک دم مگذار بی حضورم

خامش کردم بگو تو باقی                                                کز گفت و شنود خود نفورم

شمس تبریز دعوتم کن                                                  چون دعوت توست نفخ صورم

 

1565

ای دشمن روزه و نمازم                                                  وی عمر و سعادت درازم

هر پرده که ساختم دریدی                                              بگذشت از آنک پرده سازم

ای من چو زمین و تو بهاری                                             پیدا شده از تو جمله رازم

چون صید شدم چگونه پرم                                             چون مات توام دگر چه بازم

پروانه من چو سوخت بر شمع                                        دیگر ز چه باشد احترازم

نزدیکتری به من ز عقلم                                                 پس سوی تو من چگونه یازم

بگداز مرا که جمله قندم                                                 گر من فسرم وگر گدازم

یک بارگی از وفا مشو دست                                           یک بار دگر ببین نیازم

یک بار دگر مرا فسون خوان                                            وز روح مسیح کن طرازم

بر قنطره بست باج دارم                                                 از بهر عبور ده جوازم

خاموش که گفت حاجتش نیست                                     در گفتن خویش یاوه تازم

خاموش که عاقبت مرا کار                                               محمود بود چو من ایازم

 

1566

تا با تو قرین شده ست جانم                                           هر جا که روم به گلستانم

تا صورت تو قرین دل شد                                                 بر خاک نیم بر آسمانم

گر سایه من در این جهان است                                       غم نیست که من در آن جهانم

من عاریه ام در آن که خوش نیست                                 چیزی که بدان خوشم من آنم

در کشتی عشق خفته ام خوش                                    در حالت خفتگی روانم

امروز جمادها شکفته ست                                            امروز میان زندگانم

چون علم بالقلم رهم داد                                               پس تخته نانبشته خوانم

چون کان عقیق در گشاده ست                                       چه غم که خراب شد دکانم

زان رطل گران دلم سبک شد                                          گر دل سبک است سرگرانم

ای ساقی تاج بخش پیش آ                                            تا بر سر و دیده ات نشانم

جز شمع و شکر مگوی چیزی                                        چیزی بمگو که من ندانم

 

1567

امروز مرا چه شد چه دانم                                              امروز من از سبک دلانم

در دیده عقل بس مکینم                                                 در دیده عشق بی مکانم

افسوس که ساکن زمینم                                               انصاف که صارم زمانم

این طرفه که با تن زمینی                                                بر پشت فلک همی دوانم

آن بار که چرخ برنتابد                                                      از قوت عشق می کشانم

از سینه خویش آتشش را                                               تا سینه سنگ می رسانم

از لذت و از صفای قندش                                                پرشهد شده ست این دهانم

از مشکل شمس حق تبریز                                            من نکته مشکل جهانم

 

1568

ای جان لطیف و ای جهانم                                              از خواب گرانت برجهانم

بی شرم و حیا کنم تقاضا                                               دانی که غریم بی امانم

گر بر دل تو غبار بینم                                                      از اشک خودش فرونشانم

ای گلبن جان برای مجلس                                              بگرفته امت که گل فشانم

یک بوسه بده که اندر این راه                                           من باج عقیق می ستانم

بسیار شب است کاندر این دشت                                   من از پی باج راهبانم

شب نعره زنم چو پاسبانان                                             چون طالب باج کاروانم

همخانه گریخت از نفیرم                                                 همسایه گریست از فغانم

 

1569

ناآمده سیل تر شدستیم                                               نارفته به دام پای بستیم

شطرنج ندیده ایم و ماتیم                                              یک جرعه نخورده ایم و مستیم

همچون شکن دو زلف خوبان                                           نادیده مصاف ما شکستیم

ما سایه آن بتیم گویی                                                    کز اصل وجود بت پرستیم

سایه بنماید و نباشد                                                      ما نیز چو سایه نیست هستیم

 

1570

آن عشرت نو که برگرفتیم                                              پا دار که ما ز سر گرفتیم

آن دلبر خوب باخبر را                                                      مست و خوش و بی خبر گرفتیم

هر لحظه ز حسن یوسف خود                                         صد مصر پر از شکر گرفتیم

در خانه حسن بود ماهی                                                رفتیمش و بام و در گرفتیم

آن آب حیات سرمدی را                                                  چون آب در این جگر گرفتیم

چون گوشه تاج او بدیدیم                                                مستانه اش از کمر گرفتیم

هر نقش که بی وی است مرده ست                              از بهر تو جانور گرفتیم

هر جانوری که آن ندارد                                                   او را علف سقر گرفتیم

هر کس گهری گرفت از کان                                            از کان همه سیمبر گرفتیم

از تابش نور آفتابی                                                         چون ماه جمال و فر گرفتیم

شمس تبریز چون سفر کرد                                            چون ماه از آن سفر گرفتیم

 

1571

در عشق قدیم سال خوردیم                                          وز گفت حسود برنگردیم

زین دمدمه ها زنان بترسند                                             بر ما تو مخوان که مرد مردیم

مردانه کنیم کار مردان                                                    پنهان نکنیم آنچ کردیم

ما را تو به زرد و سرخ مفریب                                          کز خنجر عشق روی زردیم

بر درد هزار آفرین باد                                                      باقی بر ما که یار دردیم

 

1572

گر گمشدگان روزگاریم                                                    ره یافتگان کوی یاریم

گم گردد روزگار چون ما                                                   گر آتش دل بر او گماریم

نی سر ماند نه عقل او را                                               گر ما سر فتنه را بخاریم

این مرگ که خلق لقمه اوست                                        یک لقمه کنیم و غم نداریم

تو غرقه وام این قماری                                                  ما وام گزار این قماریم

جانی مانده ست رهن این وام                                        جان را بدهیم و برگزاریم

 

1573

ما عاشق و بی دل و فقیریم                                          هم کودک و هم جوان و پیریم

چون کبریتیم و هیزم خشک                                           ما آتش عشق زو پذیریم

از آتش عشق برفروزیم                                                  اما چون برق زو نمیریم

ما خون جگر خوریم چون شیر                                          چون یوز نه عاشق پنیریم

گویند شما چه دست گیرید                                             کو دست تو را که دست گیریم

بر خویش پرست همچو خاریم                                         بر دوست پرست چون حریریم

عاشق که چو شمع می بسوزد                                      او را چو فتیله ناگزیریم

از ما مگریز زانک با تو                                                      آمیخته همچو شهد و شیریم

تو میر شکار بی نظیری                                                  ما نیز شکار بی نظیریم

در حسن تو را تنور گرم است                                          ما را بربند ما خمیریم

ما را به قدوم خویش درباف                                             زیر قدم تو چون حصیریم

 

1574

نی سیم و نه زر نه مال خواهیم                                     از لطف تو پر و بال خواهیم

نی حاکمی و نه حکم خواهیم                                        بر حکم تو احتمال خواهیم

ای عمر عزیز عمر ما باش                                              نی هفته نه مه نه سال خواهیم

ما بدر نی ایم و از پی بدر                                               خود را چو قد هلال خواهیم

از بهر مطالعه خیالت                                                      خود را به کم از خیال خواهیم

چون دلو مسافران چاهیم                                               کان یوسف خوش خصال خواهیم

چون آینه نقش خود زدایم                                               چون عکس چنان جمال خواهیم

چون چشم نظر کند بجز تو                                              جان را ز تو گوشمال خواهیم

خاموش ز قال چند لافی                                                 چون حال آمد چه قال خواهیم

 

1575

ما شاخ گلیم نی گیاهیم                                                ما شیوه تر و تازه خواهیم

اشکوفه باغ آسمانیم                                                     نقل و می مجلس الهیم

ما جوی نه ایم بلک آبیم                                                 ما ابر نه ایم بلک ماهیم

لوح و قلمیم نی حروفیم                                                تیغ و علمیم نی سپاهیم

هم خسته غمزه چو تیریم                                             هم بسته طره سیاهیم

 

1576

ما زنده به نور کبریاییم                                                    بیگانه و سخت آشناییم

نفس است چو گرگ لیک در سر                                     بر یوسف مصر برفزاییم

مه توبه کند ز خویش بینی                                              گر ما رخ خود به مه نماییم

درسوزد پر و بال خورشید                                                چون ما پر و بال برگشاییم

این هیکل آدم است روپوش                                            ما قبله جمله سجده هاییم

آن دم بنگر مبین تو آدم                                                   تا جانت به لطف دررباییم

ابلیس نظر جدا جدا داشت                                             پنداشت که ما ز حق جداییم

شمس تبریز خود بهانه ست                                           ماییم به حسن لطف ماییم

با خلق بگو برای روپوش                                                 کو شاه کریم و ما گداییم

ما را چه ز شاهی و گدایی                                             شادیم که شاه را سزاییم

محویم به حسن شمس تبریز                                         در محو نه او بود نه ماییم

 

1577

امروز نیم ملول شادم                                                    غم را همه طاق برنهادم

بر سبلت هر کجا ملولی است                                        گر میر من است و اوستادم

امروز میان به عیش بستم                                             روبند ز روی مه گشادم

امروز ظریفم و لطیفم                                                    گویی که مگر ز لطف زادم

یاری که نداد بوسه از ناز                                                 او بوسه بجست و من ندادم

من دوش عجب چه خواب دیدم                                       کامروز عظیم بامرادم

گفتی تو که رو که پادشاهی                                           آری که خوش و خجسته بادم

بی ساقی و بی شراب مستم                                       بی تخت و کلاه کیقبادم

در من ز کجا رسد گمان ها                                              سبحان الله کجا فتادم

 

1578

من جز احد صمد نخواهم                                               من جز ملک ابد نخواهم

جز رحمت او نبایدم نقل                                                  جز باده که او دهد نخواهم

اندیشه عیش بی حضورش                                            ترسم که بدو رسد نخواهم

بی او ز برای عشرت من                                                خورشید سبو کشد نخواهم

من مایه باده ام چو انگور                                                 جز ضربت و جز لگد نخواهم

از لذت زخم هاش جانم                                                  یک ساعت اگر رهد نخواهم

وقت است که جان شویم خالص                                     کاین زحمت کالبد نخواهم

احمد گوید برای روپوش                                                  از احمد جز احد نخواهم

مجموع همه است شمس تبریز                                     حق است که من عدد نخواهم

 

1579

ما آب دریم ما چه دانیم                                                  چه شور و شریم ما چه دانیم

هر دم ز شراب بی نشانی                                             خود مستتریم ما چه دانیم

تا گوهر حسن تو بدیدیم                                                 رخ همچو زریم ما چه دانیم

تا عشق تو پای ما گرفته ست                                        بی پا و سریم ما چه دانیم

خشک و تر ما همه تویی تو                                            خوش خشک و تریم ما چه دانیم

سرحلقه زلف تو گرفتیم                                                 خوش می شمریم ما چه دانیم

گر زیر و زبر شود دو عالم                                                زیر و زبریم ما چه دانیم

گر سبزه و باغ خشک گردد                                             ما از تو چریم ما چه دانیم

گلزار اگر همه بریزد                                                        گل از تو بریم ما چه دانیم

گر چرخ هزار مه نماید                                                    در تو نگریم ما چه دانیم

گر زانک شکر جهان بگیرد                                               ما باده خوریم ما چه دانیم

شمس تبریز ز آفتابت                                                     همچون قمریم ما چه دانیم

 

1580

تا دلبر خویش را نبینیم                                                   جز در تک خون دل نشینیم

ما به نشویم از نصیحت                                                  چون گمره عشق آن بهینیم

اندر دل درد خانه داریم                                                    درمان نبود چو همچنینیم

در حلقه عاشقان قدسی                                               سرحلقه چو گوهر نگینیم

حاشا که ز عقل و روح لافیم                                           آتش در ما اگر همینیم

گر از عقبات روح جستی                                                مستانه مرو که در کمینیم

چون فتنه نشان آسمانیم                                               چون است که فتنه زمینیم

چون ساده تر از روان پاکیم                                              پرنقش چرا مثال چینیم

پژمرده شود هزار دولت                                                  ما تازه و تر چو یاسمینیم

گر متهمیم پیش هستی                                               اندر تتق فنا امینیم

ما پشت بدین وجود داریم                                               کاندر شکم فنا جنینیم

تبریز ببین چه تاجداریم                                                   زان سر که غلام شمس دینیم

 

1581

گر به خوبی می بلافد لا نسلم لا نسلم                         کاندر این مکتب ندارد کر و فری هر معلم

متهم شو همچو یوسف تا در آن زندان درآیی                   زانک در زندان نیاید جز مگر بدنام و ظالم

جای عاقل صدر دیوان جای مجنون قعر زندان                   حبس و تهمت قسم عاشق تخت و منبر جای عالم

کم طمع شد آن کسی کو طمع در عشق تو بندد             کم سخن شد آن کسی که عشق با او شد مکالم

پنجه اندر خون شیران دارد آن شیر سمایی                     غمزه خون خوار دارد غم ندارد از مظالم

گر بگویم ور خموشم ور بجوشم ور نجوشم                     اندر این فتنه خوشم من تو برو می باش سالم

مشک بربند ای سقا تو گر چه اندر وقت خوردن                مستی آرد این معانی حیرت آرد این معالم

 

1582

هرچ گویی از بهانه لا نسلم لا نسلم                              کار دارم من به خانه لا نسلم لا نسلم

گفته ای فردا بیایم لطف و نیکویی نمایم                         وعده ست این بی نشانه لا نسلم لا نسلم

گفته ای رنجور دارم دل ز غم پرشور دارم                         این فریب است و بهانه لا نسلم لا نسلم

گفت مادر مادرانه چون ببینی دام و دانه                           این چنین گو ره روانه لا نسلم لا نسلم

گوییم امروز زارم نیت حمام دارم                                     می نمایی سنگ و شانه لا نسلم لا نسلم

هر کجا خوانند ما را تا فریبانند ما را                                  غیر این عالی ستانه لا نسلم لا نسلم

بر سر مستان بیایی هر دمی زحمت نمایی                    کاین فلان است آن فلانه لا نسلم لا نسلم

گوییم من خواجه تاشم عاقبت اندیش باشم                    تا درافتی در میانه لا نسلم لا نسلم

رو ترش کرد آن مبرسم تا ز شکل او بترسم                     ای عجوزه بامثانه لا نسلم لا نسلم

دست از خشمم گزیدی گویی از عشقت گزیدم              مغلطه است این ای یگانه لا نسلم لا نسلم

جمله را نتوان شمردن شرح یک یک حیله کردن               نیست مکرت را کرانه لا نسلم لا نسلم

 

1583

می خرامد جان مجلس سوی مجلس گام گام                 در جبینش آفتاب و در یمینش جام جام

می خرامد بخت ما کو هست نقد وقت ما                        مشنو ای پخته از این پس وعده های خام خام

جاء نصر الله حقا مستجیبا داعیا                                      ان تعالوا یا کرامی و ادخلوا بین الکرام

قال ان الله یدعوا اخرجوا من ضیقکم                               ان عقبا ملتقانا مشعر البیت الحرام

ترجمانش این بود کز خود برون آیید زود                            ور نه هر دم بند باشد هر دو گامی دام دام

از خودی بیرون رویم آخر کجا در بیخودی                           بیخودی معنی است معنی باخودی ها نام نام

ان تکن اسما فاسم بالمسمی مازج                               لا کاسم شبه غمد و المسمی کالحسام

مجلس خاص اندرآ و عام را وادان ز خاص                         ای درونت خاص خاص و ای برونت عام عام

 

1584

هر که گوید کان چراغ دیده ها را دیده ام                          پیش من نه دیده اش را کامتحان دیده ام

چشم بد دور از خیالش دوشمان بس لطف کرد                من پس گوش از خجالت تا سحر خاریده ام

گر چه او عیار و مکار است گرد خویشتن                          از میان رخت او من نقدها دزدیده ام

پای از دزدی کشیدم چونک دست از کار شد                    زانک دزدی دزدتر از خویشتن بشنیده ام

جمله مرغان به پر و بال خود پریده اند                              من ز بال و پر خود بی بال و پر پریده ام

من به سنگ خود همیشه جام خود بشکسته ام             من به چنگ خود همیشه پرده ام بدریده ام

من به ناخن های خود هم اصل خود برکنده ام                 من ز ابر چشم خود بر کشت جان باریده ام

ای سیه دل لاله بر کشتم چرا خندیده ای                       نوبهارت وانماید آنچ من کاریده ام

چون بهارم از بهار شمس تبریزی خدیو                             از درونم جمله خنده وز برون زاریده ام

 

1585

ای جهان آب و گل تا من تو را بشناختم                            صد هزاران محنت و رنج و بلا بشناختم

تو چراگاه خرانی نی مقام عیسیی                                 این چراگاه خران را من چرا بشناختم

آب شیرینم ندادی تا که خوان گسترده ای                       دست و پایم بسته ای تا دست و پا بشناختم

دست و پا را چون نبندی گاهواره ت خواند حق                 دست و پا را برگشایم پاگشا بشناختم

چون درخت از زیر خاکی دست ها بالا کنم                        در هوای آن کسی کز وی هوا بشناختم

ای شکوفه تو به طفلی چون شدی پیر تمام                    گفت رستم از صبا تا من صبا بشناختم

شاخ بالا زان رود زیرا ز بالا آمده ست                               سوی اصل خویش یازم کاصل را بشناختم

زیر و بالا چند گویم لامکان اصل من است                        من نه از جایم کجا را از کجا بشناختم

نی خمش کن در عدم رو در عدم ناچیز شو                      چیزها را بین که از ناچیزها بشناختم

 

1586

خویش را چون خار دیدم سوی گل بگریختم                      خویش را چون سرکه دیدم در شکر آمیختم

کاسه پرزهر بودم سوی تریاق آمدم                                ساغری دردی بدم در آب حیوان ریختم

دیده پردرد بودم دست در عیسی زدم                             خام دیدم خویش را در پخته ای آویختم

خاک کوی عشق را من سرمه جان یافتم                        شعر گشتم در لطافت سرمه را می بیختم

عشق گوید راست می گویی ولی از خود مبین               من چو بادم تو چو آتش من تو را انگیختم

 

1587

عشوه دادستی که من در بی وفایی نیستم                   بس کن آخر بس کن آخر روستایی نیستم

چون جدا کردی به خنجر عاشقان را بند بند                      چون مرا گویی که دربند جدایی نیستم

من یکی کوهم ز آهن در میان عاشقان                           من ز هر بادی نگردم من هوایی نیستم

من چو آب و روغنم هرگز نیامیزم به کس                         زانک من جان غریبم این سرایی نیستم

ای در اندیشه فرورفته که آوه چون کنم                           خود بگو من کدخدایم من خدایی نیستم

من نگویم چون کنم دریا مرا تا چون برد                             غرقه ام در بحر و دربند سقایی نیستم

در غم آنم که او خود را نماید بی حجاب                           هیچ اندربند خویش و خودنمایی نیستم

 

1588

من سر خم را ببستم باز شد پهلوی خم                         آنک خم را ساخت هم او می شناسد خوی خم

کوزه ها محتاج خم و خم ها محتاج جو                             در میان خم چه باشد آنچ دارد جوی خم

مستیان بس پدید و خمشان را کس ندید                         عالمی زیر و زبر پیچان شده از بوی خم

گر نبودی بوی آن خم در دماغ خاص و عام                       پس به هر محفل چرا دارند گفت و گوی خم

بوی خمش خلق را در کوزه فقاع کرد                               شد هزاران ترک و رومی بنده و هندوی خم

جادوی بر خم نشیند می دواند شهر شهر                      جادوان را ریش خندی می کند جادوی خم

در سر خود پیچ ای دل مست و بیخود چون شراب            همچنین می رو خراب از بوی خم تا روی خم

تا ببینی ناگهان مستی رمیده از جهان                             نزد خم ای جان عمم که منم خالوی خم

روی از آن سو کن کز این سو گفت و گو را راه نیست        چون ز شش سو وارهیدی بازیابی سوی خم

 

1589

چشم بگشا جان نگر کش سوی جانان می برم               پیش آن عید ازل جان بهر قربان می برم

چون کبوترخانه جان ها از او معمور گشت                        پس چرا این زیره را من سوی کرمان می برم

زانک هر چیزی به اصلش شاد و خندان می رود               سوی اصل خویش جان را شاد و خندان می برم

زیر دندان تا نیاید قند شیرین کی بود                                جان همچون قند را من زیر دندان می برم

تا که زر در کان بود او را نباشد رونقی                               سوی زرگر اندک اندک زودش از کان می برم

 

دود آتش کفر باشد نور او ایمان بود                                  شمع جان را من ورای کفر و ایمان می برم

سوی هر ابری که او منکر شود خورشید را                     آفتابی زیر دامن بهر برهان می برم

شمس تبریز ارمغانم گوهر بحر دل است                         من ز شرم جان پاکت همچو عمان می برم

 

1590

چون ز صورت برتر آمد آفتاب و اخترم                                از معانی در معانی تا روم من خوشترم

در معانی گم شدستم همچنین شیرینتر است               سوی صورت بازنایم در دو عالم ننگرم

در معانی می گدازم تا شوم همرنگ او                           زانک معنی همچو آب و من در او چون شکرم

دل نگیرد هیچ کس را از حیات جان خویش                        من از این معنی ز صورت یاد نارم لاجرم

می خرامم من به باغ از باغ با روحانیان                            چون گل سرخ لطیف و تازه چون نیلوفرم

کشتی تن را چو موجم تخته تخته بشکنم                       خویشتن را بسکلم چون خویشتن را لنگرم

ور من از سختی دل در کار خود سستی کنم                   زود از دریا برآید شعله های آذرم

همچو زر خندان خوشم اندر میان آتشش                        زانک گر ز آتش برآیم همچو زر من بفسرم

من ز افسونی چو ماری سر نهادم بر خطش                    تا چه افتد ای برادر از خط او بر سرم

من ز صورت سیر گشتم آمدم سوی صفات                     هر صفت گوید درآ این جا که بحر اخضرم

چون سکندر ملک دارم شمس تبریزی ز لطف                  سوی لشکرهای معنی لاجرم سرلشکرم

 

 

1591

وقت آن آمد که من سوگندها را بشکنم                          بندها را بردرانم پندها را بشکنم

چرخ بدپیوند را من برگشایم بند بند                                 همچو شمشیر اجل پیوندها را بشکنم

پنبه ای از لاابالی در دو گوش دل نهم                              پند نپذیرم ز صبر و بندها را بشکنم

مهر برگیرم ز قفل و در شکرخانه روم                              تا ز شاخی زان شکر این قندها را بشکنم

تا به کی از چند و چون آخر ز عشقم شرم باد                  کی ز چونی برتر آیم چندها را بشکنم

 

1592

نی تو گفتی از جفای آن جفاگر نشکنم                           نی تو گفتی عالمی در عشق او برهم زنم

نی تو دست او گرفتی عهد کردی دو به دو                      کز پی آن جان و دل این جان و دل را برکنم

نور چشمت چون منم دورم مبین ای نور چشم                سوی بالا بنگر آخر زانک من بر روزنم

ای سررشته طرب ها عیسی دوران تویی                       سر از این روزن فروکن گر چه من چون سوزنم

عشق را روز قیامت آتش و دودی بود                              نور آن آتش تو باشی دود آن آتش منم

تا نبینم روی چون گلزار آن صد نوبهار                               همچو لاله من سیه دل صدزبان چون سوسنم

شاه شمس الدین تبریزی منت عاشق بسم                   روز بزمت همچو مومم روز رزمت آهنم

 

1593

روی نیکت بد کند من نیک را بر بد نهم                             عاشقی بس پخته ام این ننگ را بر خود نهم

ننگ عاشق ننگ دارد از همه فخر جهان                          ننگ را من بر سر آن عشرت بی حد نهم

علم چون چادر گشاید در برم گیرد به لطف                       حرف های علم را بر گردن ابجد نهم

تاج زرین چون نهد از عاشقی بر فرق من                         تخت خود را من برآرم بر سر فرقد نهم

چون در آب زندگانی صورتم پنهان شود                             صورت خود را به پیش صورت احمد نهم

نام شمس الدین تبریزی چو بنویسم بدانک                     شکر دلخواه را در اشکم کاغذ نهم

 

1594

ایها العشاق آتش گشته چون استاره ایم                        لاجرم رقصان همه شب گرد آن مه پاره ایم

تا بود خورشید حاضر هست استاره ستیر                       بی رخ خورشید ما می دانک ما آواره ایم

الصلا ای عاشقان هان الصلا این کاریان                           باده کاری است این جا زانک ما این کاره ایم

هر سحر پیغام آن پیغامبر خوبان رسد                             کالصلا بیچارگان ما عاشقان را چاره ایم

نعره لبیک لبیک از همه برخاسته                                    مصحف معنی تویی ما هر یکی سی پاره ایم

خونبهای کشتگان چون غمزه خونی اوست                     در میان خون خود چون طفلک خون خواره ایم

کوه طور از باده اش بیخود شد و بدمست شد                  ما چه کوه آهنیم آخر چه سنگ خاره ایم

یک جو از سرش نگوییم ار همه جو جو شویم                  گرد خرمنگاه چرخ ار چه که ما سیاره ایم

همچو مریم حامله نور خدایی گشته ایم                         گر چو عیسی بسته این جسم چون گهواره ایم

از درون باره این عقل خود ما را مجو                                 زانک در صحرای عشقش ما برون باره ایم

عشق دیوانه ست و ما دیوانه دیوانه ایم                          نفس اماره ست و ما اماره اماره ایم

مفخر تبریز شمس الدین تو بازآ زین سفر                         بهر حق یک بارگی ما عاشق یک باره ایم

 

1595

سر قدم کردیم و آخر سوی جیحون تاختیم                      عالمی برهم زدیم و چست و بیرون تاختیم

چون براق عشق عرشی بود زیر ران ما                           گنبدی کردیم و سوی چرخ گردون تاختیم

عالم چون را مثال ذره ها برهم زدیم                                تا به پیش تخت آن سلطان بی چون تاختیم

فهم و وهم و عقل انسان جملگی در ره بریخت               چونک از شش حد انسان سخت افزون تاختیم

چونک در سینور مجنونان آن لیلی شدیم                         سرکش آمد مرکب و از حد مجنون تاختیم

نفس چون قارون ز سعی ما درون خاک شد                     بعد از آن مردانه سوی گنج قارون تاختیم

دشت و هامون روح گیرد گر بیابد ذره ای                          ز آنچ ما از نور او در دشت و هامون تاختیم

بس صدف های چو گوهر زیر سنگی کوفتیم                   تا به سوی گنج های در مکنون تاختیم

سوی شمع شمس تبریزی به بیشه شیر جان                بوده پروانه نپنداری که اکنون تاختیم

 

1596

چون همه یاران ما رفتند و تنها ماندیم                              یار تنهاماندگان را دم به دم می خواندیم

جمله یاران چون خیال از پیش ما برخاستند                      ما خیال یار خود را پیش خود بنشاندیم

ساعتی از جوی مهرش آب بر دل می زدیم                     ساعتی زیر درختش میوه می افشاندیم

ساعتی می کرد بر ما شکر و گوهر نثار                          ساعتی از شکر او ما مگس می راندیم

چون خیال او درآمد بر درش دربان شدیم                          چون خیال او برون شد ما در این درماندیم

 

1597

این چه کژطبعی بود که صد هزاران غم خوریم                 جمع مستان را بخوان تا باده ها با هم خوریم

باده ای کابرار را دادند اندر یشربون                                  با جنید و بایزید و شبلی و ادهم خوریم

ابر نبود ماه ما را تا جفای شب کشیم                             مرگ نبود عاشقان را تا غم ماتم خوریم

نفس ماده کیست تا ما تیغ خود بر وی زنیم                      زخم بر رستم زنیم و زخم از رستم خوریم

بود مردم خوار عالم خلق عالم را بخورد                           خالق آورده ست ما را تا که ما عالم خوریم

این جهان افسونگرست و وعده فردا دهد                        ما از آن زیرکتریم ای خوش پسر که دم خوریم

گر پری زادیم شب جمعیت پریان بود                               ور ز آدم زاده ایم آن باده با آدم خوریم

گه از آن کف گوهر هستی و سرمستی بریم                  گه از آن دف نعره و فریاد زیر و بم خوریم

ماهییم و ساقی ما نیست جز دریای عشق                    هیچ دریا کم شود زان رو که بیش و کم خوریم

گه چو گردون از مه و خورشید اشکم پر کنیم                   گر چو خورشید آب ها را جمله بی اشکم خوریم

شمس تبریزی تو سلطانی و ما بنده توییم                      لاجرم در دور تو باده به جام جم خوریم

 

1598

ای خوشا روزا که ما معشوق را مهمان کنیم                   دیده از روی نگارینش نگارستان کنیم

گر ز داغ هجر او دردی است در دل های ما                      ز آفتاب روی او آن درد را درمان کنیم

چون به دست ما سپارد زلف مشک افشان خویش           پیش مشک افشان او شاید که جان قربان کنیم

آن سر زلفش که بازی می کند از باد عشق                     میل دارد تا که ما دل را در او پیچان کنیم

او به آزار دل ما هر چه خواهد آن کند                               ما به فرمان دل او هر چه گوید آن کنیم

این کنیم و صد چنین و منتش بر جان ماست                    جان و دل خدمت دهیم و خدمت سلطان کنیم

آفتاب رحمتش در خاک ما درتافته ست                            ذره های خاک خود را پیش او رقصان کنیم

ذره های تیره را در نور او روشن کنیم                              چشم های خیره را در روی او تابان کنیم

چوب خشک جسم ما را کو به مانند عصاست                  در کف موسی عشقش معجز ثعبان کنیم

گر عجب های جهان حیران شود در ما رواست                 کاین چنین فرعون را ما موسی عمران کنیم

نیمه ای گفتیم و باقی نیم کاران بو برند                          یا برای روز پنهان نیمه را پنهان کنیم

 

1599

چون بدیدم صبح رویت در زمان برخیستم                         گرم در کار آمدم موقوف مطرب نیستم

همچو سایه در طوافم گرد نور آفتاب                                گه سجودش می کنم گاهی به سر می ایستم

گه درازم گاه کوته همچو سایه پیش نور                           جمله فرعونم چو هستم چون نیم موسیستم

من میان اصبعین حکم حقم چون قلم                             در کف موسی عصا گاهی و گه افعیستم

عشق را اندیشه نبود زانک اندیشه عصاست                  عقل را باشد عصا یعنی که من اعمیستم

روح موقوف اشارت می بنالد هر دمی                             بر سر ره منتظر موقوف یک آریستم

چون از این جا نیستم این جا غریبم من غریب                  چون در این جا بی قرارم آخر از جاییستم

 

1600

از شهنشه شمس دین من ساغری را یافتم                   در درون ساغرش چشمه خوری را یافتم

تابش سینه و برت را خود ندارد چشم تاب                        شکر ایزد را که من زین دلبری را یافتم

میرداد قهر چون ماری فروکوبد سرش                             آنک گوید در دو کونش هم سری را یافتم

چون درون طره اش دریافتم دل را عجب                            در درون مشک رفتم عنبری را یافتم

گر ببینی طوطی جان مرا گرد لبش                                  می پرد پرک زنان که شکری را یافتم

گر بپرسندت حکایت کن که من بر جام لعل                      عاشقی مستی جوانی می خوری را یافتم

گر کسی منکر شود تو گردن او را ببند                             می کشانش روسیه که منکری را یافتم

در میان طره اش رخسار چون آتش ببین                           گو میان مشک و عنبر مجمری را یافتم

چون گشاید لعل را او تا نثار در کند                                   گو که در خورشید از رحمت دری را یافتم

چون دکان سرپزان سرها و دل ها پیش او                        هست بی پایان در آن سرها سری را یافتم

چون نگه کردم سر من بود پر از عشق او                         من برون از هر دو عالم منظری را یافتم

من به برج ثور دیدم منکر آن آفتاب                                   گاو جستم من ز ثور و خود خری را یافتم

من صف رستم دلان جستم بدیدم شاه را                       ترک آن کردم چو بی صف صفدری را یافتم

من همی کشتی سوی تبریز راندم می نرفت                 پس ز جان بر کشتی خود لنگری را یافتم

 

1601

بار دیگر از دل و از عقل و جان برخاستیم                          یار آمد در میان ما از میان برخاستیم

از فنا رو تافتیم و در بقا دربافتیم                                      بی نشان را یافتیم و از نشان برخاستیم

گرد از دریا برآوردیم و دود از نه فلک                                 از زمان و از زمین و آسمان برخاستیم

هین که مستان آمدند و راه را خالی کنید                         نی غلط گفتم ز راه و راهبان برخاستیم

آتش جان سر برآورد از زمین کالبد                                   خاست افغان از دل و ما چون فغان برخاستیم

کم سخن گوییم وگر گوییم کم کس پی برد                      باده افزون کن که ما با کم زنان برخاستیم

هستی است آن زنان و کار مردان نیستی است              شکر کاندر نیستی ما پهلوان برخاستیم

 

1602

می بسازد جان و دل را بس عجایب کان صیام                  گر تو خواهی تا عجب گردی عجایب دان صیام

گر تو را سودای معراج است بر چرخ حیات                       دانک اسب تازی تو هست در میدان صیام

هیچ طاعت در جهان آن روشنی ندهد تو را                      چونک بهر دیده دل کوری ابدان صیام

چونک هست این صوم نقصان حیات هر ستور                 خاص شد بهر کمال معنی انسان صیام

چون حیات عاشقان از مطبخ تن تیره بود                          پس مهیا کرد بهر مطبخ ایشان صیام

چیست آن اندر جهان مهلکتر و خون ریزتر                         بر دل و جان و جا خون خواره شیطان صیام

خدمت خاص نهانی تیزنفع و زودسود                               چیست پیش حضرت درگاه این سلطان صیام

ماهی بیچاره را آب آن چنان تازه نکرد                               آنچ کرد اندر دل و جان های مشتاقان صیام

در تن مرد مجاهد در ره مقصود دل                                   هست بهتر از حیات صد هزاران جان صیام

گر چه ایمان هست مبنی بر بنای پنج رکن                      لیک والله هست از آن ها اعظم الارکان صیام

لیک در هر پنج پنهان کرده قدر صوم را                             چون شب قدر مبارک هست خود پنهان صیام

سنگ بی قیمت که صد خروار از او کس ننگرد                 لعل گرداند چو خورشیدش درون کان صیام

شیر چون باشی که تو از روبهی لرزان شوی                   چیره گرداند تو را بر بیشه شیران صیام

بس شکم خاری کند آن کو شکم خواری کند                   نیست اندر طالع جمع شکم خواران صیام

خاتم ملک سلیمان است یا تاجی که بخت                       می نهد بر تارک سرهای مختاران صیام

خنده صایم به است از حال مفطر در سجود                     زانک می بنشاندت بر خوان الرحمان صیام

در خورش آن بام تون از تو به آلایش بود                            همچو حمامت بشوید از همه خذلان صیام

شهوت خوردن ستاره نحس دان تاریک دل                        نور گرداند چو ماهت در همه کیوان صیام

هیچ حیوانی تو دیدی روشن و پرنور علم                         تن چو حیوان است مگذار از پی حیوان صیام

شهوت تن را تو همچون نیشکر درهم شکن                    تا درون جان ببینی شکر ارزان صیام

قطره ای تو سوی بحری کی توانی آمدن                        سوی بحرت آورد چون سیل و چون باران صیام

پای خود را از شرف مانند سر گردان به صوم                    زانک هست آرامگاه مرد سرگردان صیام

خویشتن را بر زمین زن در گه غوغای نفس                      دست و پایی زن که بفروشم چنین ارزان صیام

گر چه نفست رستمی باشد مسلط بر دلت                    لرز بر وی افکند چون بر گل لرزان صیام

ظلمتی کز اندرونش آب حیوان می زهد                           هست آن ظلمت به نزد عقل هشیاران صیام

گر تو خواهی نور قرآن در درون جان خویش                       هست سر نور پاک جمله قرآن صیام

بر سر خوان های روحانی که پاکان شسته اند                 مر تو را همکاسه گرداند بدان پاکان صیام

روزه چون روزت کند روشن دل و صافی روان                     روز عید وصل شه را ساخته قربان صیام

در صیام ار پا نهی شادی کنان نه با گشاد                        چون حرام است و نشاید پیش غمناکان صیام

زود باشد کز گریبان بقا سر برزند                                     هر که در سر افکند ماننده دامان صیام

 

1603

چونک در باغت به زیر سایه طوبیستم                              گرم در کار آمدم موقوف مطرب نیستم

همچو سایه بر طوافم گرد نور آفتاب                                گه سجودش می کنم گاهی به سر می ایستم

گه درازم گاه کوته همچو سایه پیش نور                           جمله فرعونم چو هستم چون نیم موسیستم

من میان اصبعین حکم حقم چون قلم                             در کف موسی عصا گاهی و گه افعیستم

عشق را اندیشه نبود زانک اندیشه عصاست                  عقل را باشد عصا یعنی که من اعمیستم

روح موقوف اشارت می بنالد هر دمی                             بر سر ره منتظر موقوف یک آریستم

چون از این جا نیستم این جا غریبم من غریب                  چون در این جا بی قرارم آخر از جاییستم

 

1604

بده آن باده دوشین که من از نوش تو مستم                    بده ای حاتم عالم قدح زفت به دستم

ز من ای ساقی مردان نفسی روی مگردان                    دل من مشکن اگر نه قدح و شیشه شکستم

قدحی بود به دستم بفکندم بشکستم                           کف صد پای برهنه من از آن شیشه بخستم

تو بدان شیشه پرستی که ز شیشه است شرابت          می من نیست ز شیره ز چه رو شیشه پرستم

بکش ای دل می جانی و بخسب ایمن و فارغ                  که سر غصه بریدم ز غم و غصه برستم

دل من رفت به بالا تن من رفت به پستی                         من بیچاره کجایم نه به بالا نه به پستم

چه خوش آویخته سیبم که ز سنگت نشکیبم                  ز بلی چون بشکیبم من اگر مست الستم

تو ز من پرس که این عشق چه گنج است و چه دارد         تو مرا نیز از او پرس که گوید چه کسستم

به لب جوی چه گردی بجه از جوی چو مردی                    بجه از جوی و مرا جو که من از جوی بجستم

فلان قمت اقمنا و لان رحت رحلنا                                    چو بخوردی تو بخوردم چو نشستی تو نشستم

منم آن مست دهلزن که شدم مست به میدان               دهل خویش چو پرچم به سر نیزه ببستم

چه خوش و بیخود شاهی هله خاموش چو ماهی            چو ز هستی برهیدم چه کشی باز به هستم

 

1605

بزن آن پرده نوشین که من از نوش تو مستم                    بده ای حاتم مستان قدح زفت به دستم

هله ای سرده مستان به غضب روی مگردان                   که من از عربده ناگه قدحی چند شکستم

چه کم آید قدح آن را که دهد بیست سبوکش                  بشکن شیشه هستی که چو تو نیست پرستم

تو مپرسم که کیی تو بده آن ساغر شش سو                  چو شدم مست ببینی چه کسستم چه کسستم

چو من از باده پرستی شده ام غرقه مستی                   دگرم خیره چه جویی که من از جوی تو جستم

بده ای خواجه بابا مکن امروز محابا                                  که رگ غصه بریدم ز غم و غصه برستم

چو منم سایه حسنت بکنم آنچ بکردی                            چو بخوردی تو بخوردم چو نشستی تو نشستم

منم آن مست دهلزن که شدم مست به میدان               دهل خویش چو پرچم به سر نیزه ببستم

خمش ار فانی راهی که فنا خامشی آرد                         چو رهیدیم ز هستی تو مکن باز به هستم

 

1606

هله دوشت یله کردم شب دوشت یله کردم                    دغل و عشوه که دادی به دل پاک بخوردم

بده امشب هم از آنم نخورم عشوه من امشب               تو گر از عهد بگردی من از آن عهد نگردم

چو همه نور و ضیایی به دل و دیده درآیی                         به دم گرم بپرسی چو شنیدی دم سردم

نفسی شاخ نباتم نفسی پیش تو ماتم                          چه کنم چاره چه دارم به کفت مهره نردم

چو روی مست و پیاده قدمت را همه فرشم                    چو روی راه سواره ز پی اسب تو گردم

مکن ای جان همه ساله تو به فردام حواله                       تو مرا گول گرفتی که سلیمم سره مردم

خود اگر گول و سلیمم تو روا داری و شاید                       که دل سنگ بسوزد چو شود واقف دردم

به خدا کت نگذارم کم از این نیز نباشد                             که نهی چهره سرخت نفسی بر رخ زردم

وگر از لطف درآیی که بر این هم بفزایی                          به یکی بوسه ز شادی دو جهان را بنوردم

فعلاتن